MENACHEM MENDEL SCHNEERSON ca. 1902 -1994; Orthodoxe zendeling en 'Messias'

TEL AVIV, 13 JUNI. De dood van de 92-jarige Lubavitcher rabbijn Menachem Mendel Schneerson in New York heeft zijn Habad-beweging in grote theologische verwarring achtergelaten. Zijn honderdduizenden vrome volgelingen moeten rationeel aanvaarden dat hun vereerde leider als mens is gestorven en niet de onsterfelijke Messias was in wie zij met volle overgave geloofden.

In de synagoge in Kfar Habad in Israel werd gisteren door een groepje van zijn fanatiekste volgelingen wodka gedronken en gezongen op de wederopstanding van de overleden verlosser van het joodse volk en de wereld. Onmiddellijk nadat het bericht van het overlijden van de rabbijn Israel had bereikt, onstond er een stormloop van zijn volgelingen op vliegtickets naar de VS om de begrafenis te kunnen bijwonen. El-Al zette een extra Boeing 747 voor dit doel in.

Habad-leden zullen volgens kenners van deze wereldwijde joodse organisatie het trauma van het overlijden van hun leider in een proces van langzame religieuze aanpassing en berusting moeten verwerken. Het is een helingsproces van een gapende wond door het heengaan van de man in wiens onsterfelijkheid werd geloofd.

De in de Oekraïne uit een geslacht van Lubavitcher rabbijnen geboren Menachem Mendel Schneerson heeft zichzelf nooit als de Messias geopenbaard. Met opmerkingen dat er “in iedere generatie een Messias wordt geboren”, heeft hij echter wel de Messiaanse gedachte tot de drijvende kracht van de Habad-beweging gemaakt. Met zijn charismatische persoonlijkheid en grote intellectuele gaven heeft hij veertig jaar lang een magnetische invloed uitgeoefend op zijn volgelingen. Rabbijn Schneerson was een zeer uitzonderlijke figuur in de orthodoxie, omdat hij met universitaire graden in Berlijn en Parijs op het gebied van de exacte wetenschappen en filosofie niet alleen thuis was in alle aspecten van het jodendom maar ook zijn weg wist in de Westerse cultuur. Door Israelische geleerden wordt hij beschouwd als een joodse fundamentalist, terwijl zijn religieuze tegenstanders hem vaak afschilderden als een 'valse Messias'.

Voor het uitdragen van de boodschap van absolute universele joodse verbondenheid schroomde hij niet de modernste elektronische technieken te gebruiken. Zijn volgelingen lopen met draagbare telefoons, maken gebruik van videobanden en directe tv-straalverbindingen en sturen luidsprekerwagens (gebedstanks) de straten op om de komst van “de koning, de Messias” aan te kondigen.

Rabbijn Schneerson vluchtte in 1941 naar de VS waar hij later aan het hoofd kwam te staan van de in 1942 door zijn schoonvader gestichte Habad-beweging. In veertig jaar heeft hij Habad weten uit te bouwen tot de dominerende groep in de Hassidische wereld, met vertakkingen naar vrijwel alle joodse gemeenschappen, ook achter het Yzeren Gordijn. De moord op zes miljoen joden tijdens het Hitler-tijdperk was zijn hoofdmotief om de resten van het jodendom in een groot orthodox verband, op basis van wederzijdse hulp, bij elkaar te brengen. Onder zijn leiding voerde Habad met dat doel een actief en voor het jodendom zeer ongebruikelijk 'zendingsbeleid' onder de joden. Op straathoeken in New York of in de vertrekhal van het David Ben Gurion vliegveld in Israel spraken Habadnikkiem uitsluitend joden aan om met hen een gebed te zeggen en de gebedsbanden om te doen. De greep van rabbijn Schneerson op zijn volgelingen was zo groot, dat zij bij hem ten rade gingen met wie te trouwen en bij duizenden naar zijn woning in New York kwamen voor raad van allerlei aard. Daarom werd hij ook bezongen als “koning, de Messias”.

Om religieuze redenen heeft rabbijn Schneerson nooit een bezoek aan de staat Israel gebracht. In Kfar Habad in Israel werd wel een precieze kopie gebouwd van zijn New-Yorkse woning om tezijnertijd de vereerde rabbijn als de Messias te kunnen binnenhalen.

In tegenstelling tot andere Hassidische stromingen nam rabbijn Schneerson een extreem nationalistisch standpunt in in het Israelisch-Arabisch geschil. Hij was tegen territoriale concessies aan de Arabieren en Palestijnen en voor absolute onschendbaarheid van de territoriale integriteit van Erets-Israel, het land van Israel. Om het vredesproces tegen te houden kwam hij steeds vaker in de Israelisch binnenlandse politiek tussenbeide. Zo verhinderde hij Shimon Peres in 1990 een regering te vormen.