Mandela: privatisering bestendigt economische apartheid

KAAPSTAD, 11 juni. De tweede bekering van Nelson Mandela bleef uit. Twee jaar geleden, bij het jaarlijkse World Economic Forum in Davos, praatte de top van de internationale zakenwereld de ANC-leider het plan uit het hoofd om banken en mijnen in Zuid-Afrika te nationaliseren. Mandela stelde pragmatisme boven ideologie en liet het plan los om het vertrouwen van investeerders te winnen.

De afgelopen twee dagen probeerde het nationale en internationale bedrijfsleven op de “top over Zuidelijk Afrika” in Kaapstad, georganiseerd door hetzelfde Forum, Mandela iets verder richting vrije markt te duwen. De privatisering van staatsbedrijven, hoog op de wensenlijst van de zakenwereld in Zuid-Afrika, kan financiële ruimte scheppen voor huizen, banen, beter onderwijs en gezondheidszorg - al het moois dat de zwarte Zuidafrikaanse bevolking van de democratie verwacht.

Dit keer was Mandela, nu in de rol van president van Zuid-Afrika, minder buigzaam. Onomwonden hield hij de zaal vol mogelijke investeerders voor dat privatisering niet op zijn agenda staat. “Persoonlijk ben ik mordicus tegen. Privatisering is een manier om de apartheid in de economie te handhaven. Misschien werkt het in Zwitserland, niet in Zuid-Afrika. Alleen een kleine, blanke, minderheid heeft het kapitaal om voordeel te trekken uit de verkoop van staatsbezit.”

Klaus Schwab, oprichter en voorzitter van het Forum, probeerde nog voorzichtig Mandela op andere gedachten te brengen. Zou als tussenvorm het voucher-systeem dat in Oost-Europa wordt gebruikt bij het privatiseren van staatsbedrijven geen idee zijn? Dat is immers een vorm van kapitalisme voor de gewone man? Mandela wuifde het weg.

Uit nood mag Mandela zijn teruggekomen op zijn economische denkbeelden uit de jaren vijftig - een overtuigd aanhanger van de vrije markt in pure vorm zal hij nooit worden. Ook zijn 'broeder' Robert Mugabe, president van Zimbabwe, mag het marxisme-leninisme hebben uitgezwaaid, hij omhelst het kapitalisme dat in driedelig pak in de zaal zat niet van harte. Onder luid gelach van de aanwezigen hield hij zijn theorie over privatisering voor: “De bedrijven die ons hoofdpijn geven, stoten we af. Maar waarom zouden we staatsbedrijven verkopen die winst maken”?

Misschien kwam het forum te vroeg naar Zuid-Afrika. Het land is bezig aan een zachte landing na de euforie over de vreedzaam verlopen verkiezingen. De hoop dat de wereld Zuid-Afrika daarvoor zal belonen met investeringen die economische groei aanzwengelen, is nog springlevend. Als de regering-Mandela straks merkt dat het moeilijk is kapitaal te vinden voor het uitvoeren van haar grote plannen, kan de pragmatische houding die zij op economisch gebied ten toon spreidt privatisering in één of andere vorm alsnog mogelijk maken, zo geloofden aanwezigen in de wandelgangen. De economen binnen het ANC sluiten het idee bovendien niet uit - waarom zou Zuid-Afrika een staatsstaalbedrijf moeten hebben als het geen huizen in de zwarte townships kan bouwen?

Met vragen als deze zal de regering-Mandela steeds vaker worden geconfronteerd naarmate de economische werkelijkheden in de wereld duidelijker worden. Zuid-Afrika begint zich na jarenlang isolement, dat leidde tot een zwaar beschermde econonomie, te realiseren dat het moet concureren op een wereldmarkt. Het moet als een van de vele investeringsmogelijkheden opboksen tegen landen als Mexico, Indonesië en China. De afgelopen dagen kregen de nieuwe ANC-ministers dan ook prikkelende adviezen voorgelegd.

De Amerikaan Frank Savage bij voorbeeld legde de nieuwe regering zijn “wensenlijst van de buitenlandse investeerder” voor. Hij is voorzitter van de investeringsmaatschappij Alliance Capital Management - belegd vermogen 127 miljard dollar - en dus een stem die telt. Zijn fonds belegde al honderd miljoen dollar in Zuid-Afrika. Hoog op zijn lijst stond de afschaffing van de deviezencontrole en de dubbele munteenheid. Zuid-Afrika heeft een aparte munt tegen gunstiger koers voor buitenlandse investeerders. Als die wordt afgeschaft, wat op den duur zal moeten gebeuren, zal de officiële munteenheid waarschijnlijk stevig in waarde dalen, zodat de belegger niet weet wat zijn investering volgend jaar waard is. De Zuidafrikaanse regering is huiverig voor een devaluatie, vanwege de kans op een kapitaalvlucht. Hij riep bovendien het Zuidafrikaanse bedrijfsleven op eerst met investeringen te beginnen, want “als bedrijven niet in eigen land investeren, word ik als buitenlanders bijzonder nerveus”.

Over de regio Zuidelijk Afrika, het onderwerp van de conferentie, werd weinig gesproken. Hoe mooi de idealen van Mandela over een regionale economische integratie en - in de toekomst - een gemeenschappelijke Afrikaanse markt ook klonken, de investeerders kijken in eerste instantie niet naar de mini-economiëen van Mozambique, Namibië of Swaziland, maar naar de hoog ontwikkelde financiële en economische markt in Zuid-Afrika. De buren weten dat en zijn even hoopvol als huiverig over een de mogelijkheid van een regionale economische supermacht naast de deur. Mandela zal zijn ervaring in het bezweren van angsten binnenslands ook in de regio goed kunnen gebruiken.