Helden en intellectuelen

Voetbal zou bij uitstek de sport van intellectuelen moeten zijn. Die zich zo graag bemoeien met dingen die hen niet aangaan. En die pretenderen aan de kant van de vooruitgang (vrije trap), de waarheid (doelpunten) en de rede (zone-dekking) te staan. Voetbal als moderne demonstratie heeft bovendien de tijdgeest mee: primus inter pares onder de kinderen van de massa-media. De vijandige distantie van Cees Nooteboom, Lolle Nauta en Bram Peper wijst eerder op het einde van de intellectueel dan op het einde van het voetbal. Het geeft in ieder geval aan dat de heren denken en schrijven vanuit een sociale black-out. Want: het Nederlands elftal is gans het volk, de macht van de massa.

Zou het nog ooit goed komen tussen de werelden van sport en kennis? In de publieke retoriek wellicht niet, daar blijven het gescheiden hoogmissen. Mulisch en Kousbroek zullen blijven weigeren te praten in naam van wat hen met anderen verbindt. En toch, over de intimiteit van hun sensaties ligt eerder kippegaas dan prikkeldraad. Ik verdenk Mulisch er nu reeds van dat ook hij straks, weliswaar achter gesloten gordijnen en met gedoofde lichten, aan het scherm zit gekluisterd voor de wedstrijd Nederland-Marokko. Niet meteen de slag der giganten. Alleen, hij zal het de volgende ochtend in Bodega Keyzer niet willen toegeven, zelfs niet aan Rijk de Gooijer.

De Oranje-koorts is een geestetend virus. Niemand ontsnapt eraan. Mulisch niet, de kardinaal niet, de onderhandelaars voor de paarse coalitie ook niet. 'Er is niets tegen Oranje-koorts. Behalve in Nederland', schreef Jan Mulder. Weken voor Whitney Houston het WK-toernooi officieel heeft ingezongen loopt half Nederland al op oranje klompen, met oranje-sokken, sjaals en petjes. Geen cafe meer te vinden waar je nog een pilsje kunt nuttigen zonder oranje slingers en balonnen en zonder de vreselijkste huisorkesten. Uit elke kroeg is de mooie, warme nachtschaduw verbannen. Alles is oranje: winkels, kinderwagens, snelwegen, oma's... Het minst oranje zijn nog de tweeentwintig geselecteerden voor het Nederlands elftal. Zij zijn het asymmetrische eiland. De laatste alpha's in een orkaan van commercie en prullaria. Met Dick Advocaat als mooie stoicijn.

Je hoeft geen intellectueel te zijn om je te ergeren aan Oranje als single issue op een ogenblik dat de halve wereld in brand staat en dat een paar miljoen Nederlanders balanceren op hun eigen armoedegrens. In parafernalia onderscheidt Nederland zich niet van het voetbaldebiele Amerika waar de WK-kennis uitsluitend gebaseerd is op de verkoop van T-shirts en de McKicks van McDonalds. En waar columnisten de barbarij van Nederlandse supporters terugbrengen tot het dragen van klompen die de bloedtoevoer naar de hersens afsnijden. De Hollanditis die telkens weer open spat bij ieder voetbaltoernooi maakt deze natie lelijker dan ze is. Denkend aan het domme gehinnik en gehuppel van de toenmalige staatssecretaris Dees, na de finale van het EK'88, houd ik nu al mijn hart vast voor de overtocht van het beedigde ongerief naar Amerika. Wedden dat Ter Beek straks in Orlando zal staan juichen in oranje battledress, helm toe? Gevormde geesten en gevoelige dichters wenden voor minder folkore het hoofd af.

De Vlaamse kermis rond het WK-toernooi is de prijs die we met z'n allen betalen voor het artistieke deficit van het post-industriele inferno. En ook een beetje voor de schaarste aan nationale thema's die de ziel nog kunnen beroeren. De gevoelswaarde van een echt vaderland ligt deze zomer nagenoeg exclusief in Amerika. Dat geldt zowel voor Nederlanders, Roemenen als voor Argentijnen, om van de Duitsers maar te zwijgen. Het voetbal als autonome kunst lijdt daar niet onder. De unieke sensatie van een WK-toernooi is dat Romario en Asprilla, Rijkaard en Hagi, Maradona en Baggio in dezelfde ruimte staan te dribbelen en te dansen. Halfgoden met elkaar verbonden door eenheid van tijd en plaats. Wat maakt het dan nog uit of Ter Beek, Havelange of andere caudillo's het ereterras komen bevuilen met hun pronkzucht en cynisme? En wat het thuisfront betreft, de oranje klodders van hysterische mayonaiseboeren kunnen de schoonheid van een vrije trap van Koeman ook niet wegnemen. Die macht is hun niet gegund. Het geld wel.

Het WK in Amerika zal zijn eigen helden genereren. Een nieuwe Garrincha, Pele, Rossi, Cruijff of Maradona is reeds in de maak. Helden verbreken de boeien waaraan een mens gekluisterd zit. Het zou zelfs voor de wereldgeest Hofland zonde zijn en zeer lichtzinnig om aan dit historische momentum achteloos voorbij te gaan.