Gezegden

Huizinga's spreekwoorden en gezegden

764 blz., Tirion 1994, ƒ 99,50

Een paar jaar geleden verscheen bij uitgeverij Van Dale een spreekwoordenboek van H.L. Cox. Aan dit boek ligt een wonderlijke formule ten grondslag. Veel spreekwoordenboeken geven onderaan het behandelde spreekwoord, in kleine lettertjes, de tegenhanger ervan in de moderne vreemde talen. Cox maakte die buitenlandse pendanten echter tot zijn uitgangspunt. Maar wie wil nu weten hoe je in het Frans, Duits, Engels, Spaans en Latijn zegt: “Wie al te rap zijn beursje vult, is zelden zonder fout of schuld”? Een paar vertalers wellicht, maar het gros van de gebruikers van een spreekwoordenboek wil in de eerste plaats weten wat een spreekwoord betekent en hoe je het kunt gebruiken, en in de tweede plaats wat de sociaal-culturele achtergrond van het gezegde is. Met andere woorden: wat betekent 'het hart onder de riem steken' en waar komt het vandaan? Aan dit laatste besteedt Cox geen letter.

Het spreekwoordenboek van Van Dale is het meest recente, grote spreekwoordenboek. Als je tenminste een fors spreekwoordenboek uit 1991 van Rebo Productions niet meetelt, dat een belediging is voor de boekdrukkunst, de lexicografie en de typografie. De 10.000 spreekwoorden worden hierin door zoveel wit omgeven dat het je duizelt en de informatie is zo beperkt dat je slechts kunt treuren om de bomen die voor deze luchtballon zijn opgeofferd. Daarom is het zo prettig dat er zojuist een herdruk is verschenen van het spreekwoordenboek van A. Huizinga, onder de titel Huizinga's spreekwoorden en gezegden.

Huizinga publiceerde zijn boek in 1965. Het is sinds lang uitverkocht en antiquarisch duur en moeilijk te vinden. Uitgeverij Tirion is zo verstandig geweest het boek niet ongewijzigd te herdrukken, maar het te laten bewerken door “een team jonge enthousiaste Neerlandici”. In uitgeverskringen is dit meestal een eufemisme voor onderbetaalde studenten, maar zelfs als dit zo is: naar het zich laat aanzien hebben zij hun werk goed gedaan. Ze hebben de onbekendste, minst gebruikte spreekwoorden verwijderd en nieuwe spreekwoorden en gezegden toegevoegd, samen met nieuwe betekenissen. De nieuwe informatie is aangeduid met een asterisk, wat wel zo overzichtelijk is.

Wat voor informatie geeft Huizinga? Zijn boek bevat 12.000 genummerde Nederlandse spreekwoorden en uitdrukkingen. Achterin is nog een lijst opgenomen van ruim 1200 Vlaamse zegswijzen. Bij veel van deze spreekwoorden geeft Huizinga historische, etymologische of folkloristische informatie: fragmenten uit gedichten, woordverklaringen of bronverwijzingen. De spreekwoorden staan alfabetisch gerangschikt op een 'grondwoord', maar de bewerkers waarschuwen in de inleiding dat het soms nodig is op meerdere plaatsen te kijken. Want op welk 'grondwoord' alfabetiseer je een spreekwoord als 'iets voor een appel en een ei verkopen'? - zo leggen zij de lezer voor. Bij verkopen, zo blijkt, en die keuze is zeker voor discussie vatbaar. De titelpagina maakt verder melding van equivalenten in het Engels, Duits en Frans, maar in feite komen die slechts sporadisch voor.

Huizinga is niet het meest omvangrijke spreekwoordenboek voor de Nederlandse taal. Dat is het driedelige werk dat P.J. Harrebomee tussen 1858 en 1870 samenstelde en waarvan een paar jaar geleden een fotomechanische herdruk verscheen. Het is ook niet het beste Nederlandse spreekwoordenboek. Dat is het gedegen, wetenschappelijke spreekwoordenboek van de Amsterdamse hoogleraar F.A. Stoett. Ook daarvan is een fotomechanische herdruk te krijgen, maar dit boek is sinds 1923 niet meer bewerkt en het bevat 'slechts' 2500 spreekwoorden.

Voorlopig is de herdruk van Huizinga dus een goede aanschaf. Net als in de overige spreekwoordenboeken komen er zeer veel vaste verbindingen in voor die eigenlijk helemaal geen spreekwoorden of zegswijzen zijn. Maar daar kan Huizinga niets aan doen. Want hoewel er al sinds de 16de eeuw spreekwoordenboeken worden gemaakt, heeft nog nooit iemand een duidelijke theoretische afbakening gemaakt tussen spreekwoorden, spreekwijzen, gezegden en uitdrukkingen.