De symboolwaarde van keihard oranje

In de Verenigde Staten acteren zeven landen met de kleur groen in het voetbaltenue. Bij Bolivia, Bulgarije en Nigeria verwijst het naar de bodemschatten of de landbouwrijkdom. Voor Kameroen symboliseert groen de hoop en voor Mexico onafhankelijkheid. Voor de spelers van Saoedi-Arabie is groen de kleur van de islam. De Ieren daarentegen denken bij deze kleur aan het katholicisme. De voetbaluitrusting van de WK-deelnemers verklaard.

Eind mei, ruim drie weken voor het begin van het wereldkampioenschap in de Verenigde Staten, werden op het vliegveld van Cali de officiele WK-voetbalshirtjes van de Colombiaanse nationale ploeg gestolen. Nog diezelfde dag lagen ze al in diverse plaatselijke sportzaken. Niet voor lang overigens, want volgens een lokaal radiostation gingen ze als warme broodjes over de toonbank.

Ook in Nederland zijn voetbalshirts in de aanloop naar het WK een veel gevraagd artikel in sportzaken en warenhuizen. Uiteraard betreft het hier oranje voetbalshirts. En - op een enkele uitzondering na - geen 'originals', maar goedkope replica's van puur polyester. Maar geen consument die daarom zal malen: het gaat tenslotte, zoals een verkoper in Utrecht zegt, om “het idee, om de symboolwaarde”.

Symboolwaarde van wat? J. Huizinga zei ooit dat het middeleeuwse wapenschild 'een symbool is waarin een complex van trots en streven, aanhankelijkheid en gemeenschapsgevoel in beeld is uitgedrukt'. Het voetbalshirt als laat twintigste eeuws wapenschild? Als symbool van nationale trots en gemeenschapsgevoel? Het heeft er veel van weg.

Neem het voetbalshirt van Duitsland. Dat was tot voor enkele jaren zwart (broek) en wit (shirt en kousen), de kleuren van het Pruisische Rijk. Maar sinds enkel jaren worden de schouders van het shirt 'gesierd' door de Duitse vlag. Een verandering die volgens een woordvoerder van de Duitse voetbalbond werd aangebracht na aandringen van veel voetbalsupporters, die de oude uitrusting niet langer 'Duits' genoeg vonden. Het was overigens dat oude shirt waarmee Ronald Koeman in 1988, na afloop van de door Nederland gewonnen EK-wedstrijd tegen Duitsland, zijn achterwerk afveegde. Het Duitse volk sprak er nog lang schande van.

De kleuren van de nationale shirts van de meeste landen verwijzen naar de kleuren van de nationale vlag. Dat was ook het geval met de shirts waarin het Nederlands elftal zijn eerste interlands aan het begin van deze eeuw speelde: wit met een erop genaaide rood-wit-blauwe sjerp. In 1907, in een interland in Antwerpen tegen Belgie, trad Nederland voor het eerst aan in een oranje shirt. Enkele jaren later, in 1912 opnieuw tegen Belgie, speelde Nederland noodgedwongen geheel in het wit: de KNVB had namelijk vergeten de shirtjes mee te nemen. De spelers droegen daarom hun (witte) overhemden.

Het shirt waarin Nederland op het wereldkampioenschap in de Verenigde Staten speelt, is ontworpen door kledingsponsor Lotto. Het shirt dat Lotto aanvankelijk voor Oranje had ontworpen, werd door de FIFA afgekeurd. Het in de stof verwerkte patroon leek volgens de wereldvoetbalfederatie te veel op het logo van de sportkledingfabrikant. In het ontwerp dat vervolgens wel werd goedgekeurd, zijn 96 leeuwtjes verwerkt. Met het oog op de te verwachte hitte in Amerika is het shirt gemaakt van polyester-microfiber, dat zeer licht, soepel en 'ademend' is. Een V-hals moet zorgen voor een in vergelijking met een ronde hals snellere afvoer van warmte. Het shirt heeft korte mouwen.

Voor vrijwel ieder groot internationaal toernooi (EK, WK) ontwerpen de kledingsponsors een nieuwe uitrusting. Commerciele belangen liggen daaraan tengrondslag, omdat fabrikanten en voetbalbonden hopen dat de consument ook het nieuwste shirt van hun favorieten zal aanschaffen. Daardoor kon het bijvoorbeeld gebeuren dat Nederland zijn wedstrijden bij het EK van 1988 in een alom bekritiseerd flets-oranje visgraat-shirt speelde. Dat was weer eens wat anders. Maar zou er toen ook maar een tienjarig jongetje 's nachts hebben gedroomd hoe hij in dat shirt bij de Europese titelstrijd van het jaar 2000 de winnende treffer maakte?

Ook Johan Cruijff meent - in het boek Het Nederlands Elftal 1905-1989 - dat het EK-shirt van 1988 “te flets” was. Volgens de oud-international moet de kleur van het shirt van Oranje “agressief” zijn. “Het Nederlands elftal moet in een keiharde kleur oranje spelen, het publiek moet met de ogen knipperen zodra de spelers het veld betreden.” Cruijff geeft verder de voorkeur aan zwarte broeken, behalve als er 's avonds wordt gespeeld. Dan ziet hij liever witte broeken, “dat oogt sneller”. “Een tunue”, vervolgt Cruijff, “is heel belangrijk, het moet uitstraling hebben. De kleur oranje leent zich er prima voor om een mooi fel shirt te maken. Het shirt van het Nederlands elftal is een begrip, over de hele wereld.” Daarom begrijpt hij niet waarom er tijdens het EK en de periode daarna in “zo'n slap kleurtje” werd gespeeld.

Cruijff heeft geen ongelijk als hij stelt dat het shirt van het Nederlands elftal in de hele wereld een begrip is. Sinds het wereldkampioenschap van 1974 in Duitsland, waar Nederland furore maakte met het zogenaamde totaalvoetbal, heeft Oranje in Zuid-Amerika de bijnaam La Maquina Naranja, de oranje machine.

Ook is Cruijff niet de enige die meent dat de uitstraling van een shirt belangrijk is. Tsjechie speelde eind vorig jaar tegen Belgie een beslissende kwalificatie-interland voor het aanstaande wereldkampioenschap in shirtjes waarvan het ontwerp nog het meest deed denken aan een theedoek. De Tsjechen moesten winnen, maar slaagden daarin niet. “Vind je het gek”, zei oud-bondscoach Leo Beenhakker voor de camera's van Studio Sport. “Met zo'n shirt kan je gewoon niet winnen.”

Als dat inderdaad zo is, is Duitsland bij voorbaat kansloos in de strijd om de wereldtitel. Door de geblokte kraag - uitgevoerd in de kleuren van de Duitse vlag - lijkt kledingsponsor Adidas een stel harlekijnen naar Amerika te sturen. Een shirt een wereldkampioen onwaardig.

Kader: De scheids- en grensrechters die op het wereldkampioenschap in aktie komen, zullen niet in de vertrouwde zwarte uitrusting hun werk doen, maar in geblokte, stemmige bordeaux-rode, zilver-grijze of gele shirts. Die kleuren komen ook terug in een bies op de broek, die verder zwart is. De FIFA besloot in samenspraak met de WK-organisatie tot die verandering om het arbitrale duo van een 'jonger, fitter en dynamischer' imago te voorzien.