Soldaat luchtig verkocht aan de duivel

Voorstelling: Het verhaal van de soldaat (l'Histoire du soldat) van Stravinsky en Ramuz door RO theater, Scapino Rotterdam, Rotterdams PhO. Vertaling: Jan Eijkelboom. Artistieke leiding: Ed Wubbe. Gezien: 9/6 Rotterdamse Schouwburg. T/m 12/6 aldaar.

Goedmoedig kijkt hij om zich heen, de vioolspelende jongeman in Het verhaal van de soldaat. Drie lange jaren heeft hij voor zijn land gevochten, maar nu is de oorlog voorbij. Vrolijk fiedelend legt hij de lange afstand af naar huis: Jozef verheugt zich op het weerzien met zijn familie.

Het muziektheaterstuk l'Histoire du soldat, getoonzet door Igor Stravinsky op een tekst van Charles Ferdinand Ramuz, beleefde zijn première aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Stravinsky had de oorlogsjaren in Zwitserland doorgebracht en zijn toekomst was zeer onzeker. Zou hij in Zwitserland blijven, ver weg van zijn geboortestreek? Zou hij verder trekken door Europa? Sinds de bolsjewieken daar de macht hadden overgenomen, leek een terugkeer naar Rusland hem in elk geval onmogelijk. Die eerste scène uit Het verhaal van de soldaat bevat de hartewens van elke banneling. Thuiskomen in het dorp van je jeugd waar men je uitzinnig van vreugde onthaalt - niets is mooier dan dat.

Maar het zo aanvankelijk zo idyllische verhaal, gebaseerd op een Russische volksvertelling, krijgt al gauw een bittere wending. Op weg naar huis verkoopt de soldaat zijn viool, en daarmee zijn ziel, aan de duivel. Niemand herkent hem in zijn geboortedorp en Jozef trekt diep teleurgesteld verder. De duivel heeft hem een boek gegeven dat al zijn materiële wensen vervult, maar Jozef, rijk en vereenzaamd, gaat steeds meer naar vroeger verlangen. Dat geld in dit stuk zo'n belangrijke rol speelt, heeft te maken met de omstandigheden waarin Stravinsky het schreef. De nieuwe machthebbers in zijn vaderland hadden de auteursrechten opgeheven en Stravinsky, wiens werk voornamelijk bij Russische uitgeverijen was uitgebracht, kreeg uit zijn composities vrijwel geen inkomsten meer. In Zwitserland moest hij het hoofd boven water zien te houden met het dirigeren van zijn eigen werk.

De enscenering van Scapino-choreograaf Ed Wubbe knoopt ten dele bij die historische en biografische gegevens aan. Het simpele toneelbeeld herinnert aan de eerste opvoering in Lausanne. Uit geldgebrek moest Stravinsky zich behelpen met een eenvoudig decor en een orkest dat tot zeven man was teruggebracht. Het theater had een intieme sfeer - dus is de grote zaal van de Rotterdamse Schouwburg voor de gelegenheid verbouwd tot een knus theaterzaaltje, waarbij het publiek in een carré om de piste heen zit.

Ook refereert Wubbe aan de oorlog, maar in dat opzicht heeft zijn regie iets halfslachtigs. Twee dansers in grijsgroen soldatenuniform begeleiden Jozef (Leopold Witte) op zijn tocht door de duisternis. Van tijd tot tijd voeren ze gedrieën dezelfde bewegingen uit: dan zien we drie oude kameraden die gezamenlijk tegen de duivel vechten. Tragisch wordt dat gevecht echter nergens, daarvoor zijn de balletten van de drie soldaten doorgaans veel te amusant. Ze dansen puntig, met jongensachtige nonchalance en energie. Vol humor reageren zij, in verschillende scènes aangevuld door een teder dansende danseres, op Stravinsky's grillige muziek, waarin we marsen, koralen, zigeunermelodieën en flarden ragtime horen. Hier geen betoverende effecten, zoals zes jaar geleden bij het Nederlands Danstheater, hier geen rauwe lichaamstaal zoals bij het Backa-theater uit Zweden, maar vriendelijk, speels ensemblespel.

Een bijna goedige indruk maakt zelfs de vorst der duisternis. Deze gezette satan (Kees Coolen) is dol op verkleedpartijen. Wanneer hij, getooid met een bloemetjeshoofddoek, als marktkoopvrouw verschijnt, zorgt hij wel voor gezellig gegniffel maar niet voor koude rillingen.

Het meest emotionerend is misschien nog de verteller, Lou Landré. Tronend op een hoog verrijdbaar bouwsel lijkt hij oprecht begaan met de soldaten in de piste. Zijn lot is dat hij niet mag ingrijpen. Dat mag alleen de duivel - in dit in wezen zo boze maar hier nogal luchtig gebrachte sprookje.