Mythe en geschiedenis

De strafzaak tegen Graa Boomsma is in de pers beschreven als 'Een ritueel van woede en tegenwoede'. Zo houden Nederlandse kranten zich over sommige onderwerpen in het midden; je zou een debat kunnen houden over de vraag of de aarde rond is of plat en ze zouden zich 'neutraal opstellen', 'beide partijen aan het woord laten' en er over schrijven in termen van 'Inschikken in de loopgraaf' (De Volkskrant, zaterdag 4 juni).

Graa Boomsma en journalist Eddy Schaafsma zijn nu dus vrijgesproken, maar dat er zo'n proces is geweest blijft een blamage voor Nederland. Zo wordt het ook in het buitenland gezien; 'Colonial Atrocities Explode Myth of Dutch Tolerance,' luidde de kop van een opvallend artikel in The Independent on Sunday van 29-5-94. Het Boomsma-proces werd in dit blad door de redacteur voor West Europa beschreven als 'een proces van een soort dat alleen verondersteld wordt plaats te vinden in despotische Derde-Wereldlanden... In Nederland bestaat een gat in het geheugen over deze periode, terwijl boekdeel na boekdeel verschijnt waarin de gruwelen van het leven onder de Duitse bezetting worden beschreven, of de wreedheden van de Japanse strijdkrachten in de Nederlandse koloniën in het verre Oosten. De Nederlanders, die snel de mond vol hebben over schending der mensenrechten door andere naties, hebben de onaangename geschiedenis van hun eigen gedragingen in de koloniale oorlog nooit behoorlijk onderzocht en besproken. De Nederlandse samenleving lijkt te lijden aan collectief geheugenverlies wanneer het aankomt op het moorddadige gedrag van de militairen die vijftig jaar geleden zonder succes probeerden de Indonesische onafhankelijkheidsbeweging op Java en de andere eilanden te onderdrukken.'

'De Nederlandse onwil om de onaangenamere delen van hun geschiedenis onder ogen te zien houdt niet op bij het dwarszitten van schrijvers en journalisten,' aldus de schrijver van het artikel, die uitstekend van de feiten op de hoogte blijkt te zijn, en hij vervolgt met een samenvatting van de geschiedenis van Poncke Princen en de weigering, vorig jaar, om hem toe te laten in Nederland.

De uitspraak van de rechter in het proces Boomsma behoort als een bevestiging van de mening van redacteur van The Independent te worden gezien, en het is te hopen dat het tot de publieke opinie doordringt dat er in Nederland al decennia op schijnheilige wijze wordt omgesprongen met de feiten van ons recente koloniale verleden. Het land dat in dit opzicht het meest aan Nederland doet denken is opmerkelijk genoeg Japan. In het voortreffelijke boek van Ian Buruma, Het loon van de schuld, wordt het verhaal verteld van Ienaga Saburo, een Japanse historicus en geschiedenisleraar die vanaf 1965 het ene proces na het andere heeft gevoerd tegen de Staat. De inzet was ook daar het verbergen of ontkennen van de door het leger bedreven oorlogsmisdaden.

Zo'n historicus hebben wij niet.

Het is waar, zo'n Staat hebben wij ook niet. Wij hebben geen Ministerie van Onderwijs dat geschiedenisboekjes censureert. We hebben geen controleurs van dit Ministerie die beslissen dat een of ander woord - agressie, oorlogsmisdaden.. - 'een term met een negatieve klank' is, en officieel verklaren dat 'het niet wenselijk [is] een term met zulke negatieve bijbetekenissen te gebruiken voor handelingen van ons eigen land.' Bij ons gebeurt het zonder dwang. Een oorlog noemen wij een 'politionele actie' en oorlogsmisdaden duiden wij aan als 'excessen' of 'ontsporingen van geweld'. Ook wij hebben organisaties van oud-strijders die een keel opzetten over 'de eer van het leger', dreigementen laten horen en proberen openbaarmaking te verhinderen zodra er iets over ons verleden aan het licht komt, terwijl deze organisaties er tegelijkertijd naar streven hun heroïsche daden (en hun psychisch lijden) met ceremonies en gedenkboeken te bevestigen. We hebben geen Minister van Onderwijs die decreteert dat er 'geen schandelijke episoden in onze moderne geschiedenis zijn', maar wanneer er in een museum een tentoonstelling wordt ingericht over de verrichtingen van onze strijdkrachten, zoals een paar jaar geleden in Delft, dan worden zulke episoden discreet vermeden. Het heeft geen officieel karakter en de proporties mogen verschillen maar de inzet is dezelfde: mythen die in de plaats komen van geschiedenis.

Twee maanden geleden heeft Ienaga Saburo zijn proces eindelijk, na 32 jaar, gewonnen. Er was bij ons geen krant die er aandacht aan heeft besteed.