Indië verloren, rampspoed geboren

Vier jaar geleden, vlak voor zijn overlijden, vertelde mijn vader dat hij al eens eerder praktisch dood was verklaard. Dat gebeurde in 1947. Mijn vader werkte toen op de redactie buitenland van Het Parool wat aanvankelijk een onzekere baan was. Maar in 1947 beschikte de krant over voldoende armslag voor een vaste aanstelling. Daarvoor moest mijn vader wel eerst medisch worden gekeurd.

In die tijd werd het Nederlandse volk verscheurd door de kwestie van de Indonesische onafhankelijkheid. Vooral tijdens de politionele acties laaiden de emoties hoog op. “Regering”, schreef Bruins Slot in Trouw, “Laat de flauwhartigen (...) voor wat ze zijn. Leunt niet op gebroken rietstaven. Doet uw plicht.” Die plicht hield in: erop slaan. Het Parool daarentegen was tegen de politionele acties en vóór de onafhankelijkheid van Indonesië.

Het was in die dagen dat mijn vader naar het huis fietste van de arts, die hem moest keuren. In de tuin stond een groot bord met de tekst: “Indië verloren, rampspoed geboren”. Van de keuring kwam niet veel terecht, want eenmaal binnen ontwikkelde zich een fel debat, waarbij mijn vader door de arts voor landverrader werd uitgemaakt. Een paar dagen later kwam de uitslag: afgekeurd. Er was een ruis in het hart geconstateerd. Dat was voor mijn vader natuurlijk een schok, maar omdat hij het zaakje niet vertrouwde, vroeg hij een herkeuring aan. Een andere arts luisterde nog eens aandachtig, hoorde niets en keurde mijn vader alsnog goed. Het lag niet aan zijn hart toen mijn vader 43 jaar later daadwerkelijk stierf.

Onlangs is Een mooi woord voor oorlog verschenen, een boek waarin de journalist Ad van Liempt minutieus de politieke verwikkelingen beschrijft die hebben geleid tot de politionele acties. Het is een intrigerend boek, dat de Nederlandse politici toont als weinig heldhaftige bestuurders zonder enig visionair inzicht. Mij schokte nog het meest de rol van Drees, die zich ten slotte alleen nog liet leiden door de ambitie om zijn partij bijeen te houden.

De enige die er in het boek goed van af komt is Piet Sanders. In die na-oorlogse jaren was Sanders in Batavia secretaris-generaal van de Commissie Generaal. Hij onderhield nauwe contacten met de Indonesische republikeinen en deed er alles aan om een oorlog te voorkomen. Toen de eerste politionele actie toch in gang werd gezet, reisde hij terug naar Nederland en nam ontslag. Sanders behoort tot die bewonderenswaardige mensen die nee kunnen zeggen als iedereen ja zegt.

Het toeval wilde dat ik Sanders en zijn vrouw een paar dagen geleden op straat tegenkwam. Sanders is 82 en zijn vrouw is 79. Hij is nu een gerespecteerd man, maar zijn vrouw vertelde dat de familie Sanders na terugkomst met de nek werd aangekeken en dat de kinderen op school werden lastig gevallen met de verradersrol van hun vader.

Nog altijd spreekt Sanders met groot respect over de aristocratische houding van de Indonesiërs, met wie hij toen onderhandelde. Volgens Sanders heeft Drees zich destijds vooral laten leiden door de brieven van zijn zoon Willem Drees jr. die werkzaam was bij de belastingdienst in Indië. De jonge Drees, inmiddels ook al weer 74 jaar, zou een overtuigd voorstander zijn geweest van hardhandig optreden. Helaas komt de rol van Drees jr. in het boek van Van Liempt niet aan de orde, maar misschien kan Drees jr. daar zelf nog eens uitsluitsel over geven.

Aan Sanders legde ik nog een kleine staatsrechtelijke kwestie voor. Volgend jaar brengt koningin Beatrix, ter ere van de 50-jarige onafhankelijkheid, een staatsbezoek aan Indonesië. Echter, op 17 augustus 1945 werd de onafhankelijkheid eenzijdig door Soekarno geproclameerd. Officieel werd de soevereiniteit pas op 27 december 1949 overgedragen.

Gaat de koningin der Nederlander daarom niet vier jaar te vroeg? Erkent zij zodoende niet dat Nederlandse troepen in 1947 op vreemd grondgebied hebben gevochten? En is dat geen belediging voor de oud-strijders, nog groter dan die hun is aangedaan door Graa Boomsma? Sanders vroeg mij over deze kwestie te zwijgen. Je weet nooit welke groepen alsnog proberen een spaak in het wiel te steken. Dat ik u toch deelgenoot maak van dit probleem is omdat ik een beetje vertrouw op uw discretie.