Historische roman over Mary Wollstonecraft; Het produkt van drank en slaag

Frances Sherwood: Voorspraak. Vert. Jan Pieter van der Sterre. Uitg. De Bezige Bij, 459 blz. Prijs ƒ 49,50

'Een hyena in petticoat' werd zij genoemd, omdat ze geschreven had dat vrouwen verantwoordelijkheid op zich moeten nemen voor hun eigen bestemming. Een 'filosoferend serpent' heette ze omdat haar tractaat uitging van de stelling dat onderdrukking, in welke vorm dan ook, alle betrokkenen vernederde. Een 'geslachtloos vrouwspersoon' klonk het omdat in haar werk het geloof van de Verlichting in de rechten van de man werd uitgebreid naar de rechten van de vrouw.

Het gaat over A Vindication of the Rights of Women (Een voorspraak voor de rechten van de vrouw), een pamflet uit 1792, geschreven door Mary Wollstonecraft, een van de hartverwarmendste vrouwen uit de geschiedenis van de literatuur. Een vreemd pamflet, in een paar maanden geschreven, vlammend, hartstochtelijk, sentimenteel, grillig. Al deze karakteriseringen zijn eveneens van toepassing op de schrijfster ervan.

Mary Wollstonecraft (1759-1797) was de dochter uit een huwelijk waar aan de ene kant veel gedronken en aan de andere kant veel slaag ontvangen werd. Het schonk haar niet veel vertrouwen in deze vorm van samenleven maar wel een vroege rijpheid en het vermogen voor zichzelf te zorgen. Al vroeg moest ze ook voor haar wat minder begaafde zusters zorgen en ze deed dat door middel van een schooltje. Toen dat verliep tijdens de korte periode van afwezigheid dat ze voor haar hartsvriendin Fanny Blood in Portugal ging zorgen, had zij inmiddels een boek over het opvoeden van kinderen geschreven en een roman en vertrok ze naar Londen om daar van de pen te leven.

Een tijd lang woonde ze bij haar uitgever Joseph Johnson en werkte ze voor diens tijdschrift, de Analytical Review. Aan zijn tafel ontmoette ze de dichter en kunstenaar William Blake, de schilder Henry Fuseli, de pamflettist Thomas Paine en de schrijver William Godwin. Na een curieuze verhouding met Fuseli, vertrok ze naar Parijs waar ze Lodewijk XVI op weg naar de rechtbank onder haar raam door zag komen. Ze ontmoette er beroemde politieke persoonlijkheden als Lafayette, Mirabeau en Dumourrier. Ze had er een desastreuze verhouding met de Amerikaanse zakenman Gilbert Imlay, iemand voor wie ze al gauw een grote minachting ontwikkelde.

Weg ging ze weer, op reis door Skandinavië. Toen ze uiteindelijk in 1795 weer in Londen neerstreek en de vriendschap met Godwin zich verdiepte tot een huwelijk had ze nog maar kort te leven. Ze stierf bij de geboorte van haar tweede dochter, Mary Wollstonecraft, die later met Shelley zou trouwen en Het monster van Frankenstein zou schrijven.

Verliefd

'A shilling life will give you all the facts', dichtte Auden ooit. Veel meer dan een kwartje weten we ook niet van het leven van Wollstonecraft. Uit de handvol boeken en de vrij schaarse brieven die we van haar hebben leren we haar kennen als een ridderlijke vrouw, een ontroerend, naïef, slim, nobel mens. Iemand op wie je bij het lezen van die boeken en brieven de onmiddellijke verliefdheid ontwikkelt die ze in mensen uit haar omgeving, als ze niet bevangen waren in de burgermansvooroordelen van die tijd, ook wist op te wekken. Iemand over wie je veel meer wil horen dan het historisch onderzoek kan verschaffen. Sinds Frances Sherwood vorig jaar haar historische roman over Wollstonecraft publiceerde kan dat ook. En nu we de mooie vertaling door Jan Pieter van der Sterre hebben kan dat ook in het Nederlands.

Een hybride genre is het, de historische roman. En wat mij betreft vallen de manifestaties ervan ook vaak tussen de wal en het schip. Het is alsof er twee soorten realiteit zijn, tot hun recht komend in de onderscheiden genres, maar botsend bij een vermenging ervan. Slechts in uitzonderlijke gevallen (Graves, Yourcenar) heb ik niet de indruk een panopticum binnengevoerd te worden.

Bij het lezen van de roman van Sherwood moet men ook wel even slikken bij zo'n eerste dinertje met Fuseli, Blake, Paine en nog zo wat beroemdheden. Maar inmiddels heeft Sherwood de lezer zo onder de betovering van haar hoofdfiguur weten te krijgen, dat men veel pikt. Tegen een overtuigend decor speelt zich een leven af dat vanaf het begin de lezer in zijn ban houdt. In overtuigende, zoveel mogelijk gefundeerde scènes ontrolt zich een bestaan dat elke centimeter ruimte moet bevechten en dat doet met een innemende grandeur en naïviteit. Alleen al het hoofdstuk waarin Mary aan mevrouw Fuseli komt voorstellen haar in hun huis op te nemen ten behoeve van de platonische verhouding van Mary met de schilder vermengen zoveel slapstickachtige verbeelding en historisch voorstellingsvermogen zich met elkaar dat men wel toe moet geven: een hybride, maar wat een pracht. Dat is ook dit boek. Voorspraak is niet alleen een geslaagde historische roman, het is een pleidooi voor een vrouwenleven, de rechtvaardiging van een bestaan.