Natuurlijke grenzen

De gruwelen in Rwanda hebben dit keer veel aandacht getrokken en terecht. Dat is vroeger wel eens anders geweest. Al drie keer eerder, in 1965, 1972 en 1988, hebben de Hutu's en Tutsi's elkaar uitgemoord. Toen leidde dat echter in Nederland nauwelijks tot publiciteit. Vanwaar dit opmerkelijke verschil? Waarschijnlijk is het het einde van de apartheid in Zuid-Afrika dat aandacht voor andere problemen in Afrika thans stimuleert.

Onder de vele artikelen die over deze zaak verschenen, is er één dat bijzondere aandacht verdient al was het maar vanwege de persoon van de schrijver, Wole Soyinka, de Nigeriaanse schrijver en Nobelprijswinnaar. Kaart Afrika moet opnieuw worden getekend, zo luidde de kop boven dit artikel (de Volkskrant, 18 mei 1994). Die kop geeft de strekking van het stuk goed weer, want de auteur wijt de problemen in Rwanda en in vele andere delen van Afrika voornamelijk aan het feit dat de hedendaagse staten vasthouden aan de in de koloniale tijd gecreëerde grenzen. Hierover merkt hij het volgende op:

“Honderd jaar geleden kwamen de koloniale machten die Afrika regeerden bijeen op de Conferentie van Berlijn om de buit te verdelen. Daarbij werden in het ene geval verschillende volkeren en stammen bij elkaar gevoegd, en in het andere geval uiteengereten, als een kleermaker die een lappendeken maakt zonder acht te slaan op het materiaal, het patroon en de kleur van de stof waarmee hij werkt (...)

In Rwanda zien we waar het achterwege blijven van een herdefinitie van Afrika's grenzen toe heeft geleid. Zolang we niet inzien dat deze problemen hun oorsprong vinden in de koloniale kaart die ons is opgedrongen, is er weinig kans op een verbetering van de situatie op de langere termijn.''

Dit is een wat vreemde voorstelling van zaken. Om te beginnen vond de Conferentie van Berlijn niet honderd maar bijna honderdtien jaar geleden plaats, namelijk in 1884-'85. Dat is in dit verband van weinig belang, maar het verklaart wellicht hoe de auteur tot de verwarrende uitspraak kon komen dat de koloniale machten Afrika al regeerden terwijl ze de buit nog moesten verdelen. Dat kan natuurlijk niet. Ze moesten eerst de buit verdelen alvorens erover te kunnen gaan regeren. Ten tijde van de Conferentie van Berlijn regeerden ze nog niet over Afrika. Evenmin is het juist te zeggen dat de buit op de Conferentie van Berlijn verdeeld werd. Op die Conferentie is helemaal niets verdeeld. Evenmin zijn er grenzen getrokken. Dat de Europese politici in Berlijn Afrika onder elkaar verdeelden, is een hardnekkige mythe. Maar het is niet meer dan een mythe. De koloniale opdeling van Afrika vond niet plaats op de Conferentie van Berlijn maar daarna.

Ook deze kritiek is echter voornamelijk van historisch belang. Feit is immers dat Europese staatslieden en diplomaten Afrika onder elkaar verdeelden en in onderling overleg de grenzen van hun toekomstige koloniën vaststelden, zoal niet in 1884-'85 dan toch kort daarna. Feit is ook dat zij daarbij met geografische en etnische factoren weinig rekening hielden. De grenzen van Afrika zijn dus inderdaad op willekeurige wijze tot stand gekomen en door vreemde machten opgelegd. Ze zijn met andere woorden 'onnatuurlijk'. Die koloniale grenzen zijn na de dekolonisatie blijven bestaan en het resultaat hiervan is dat op gezette tijden zeer ernstige conflicten uitbreken.

Dit alles is waar, maar de vraag is welke conclusies men hieruit moet trekken. Zijn niet alle, of althans de meeste, grenzen onnatuurlijk, opgelegd door vreemde mogendheden en op willekeurige wijze, dat wil zeggen op grond van de heersende machtsverhoudingen, totstandgekomen? Wat is er voor natuurlijks aan de grens tussen Nederland en België? Wat is er onnatuurlijker dan de grens tussen Ierland en Groot-Brittannië? Vrijwel dagelijks vallen er doden vanwege die onnatuurlijkheid. De grenzen van Duitsland zijn in de loop der eeuwen op vele verschillende manieren vastgesteld. Eerst hadden we geen, toen één, toen twee en nu weer één Duitsland. Polen is zo vaak verschoven, verplaatst en gedeeld dat het soms helemaal niet meer bestond en in ieder geval niemand weet waar het precies ligt. Van Spanje en Italië kun je tot op zekere hoogte zeggen dat ze natuurlijke grenzen hebben, maar met Portugal erbij respectievelijk Sardinië en Sicilië eraf zouden ze nog 'natuurlijker' zijn. Moet dat dan maar gebeuren? Gambia is een vreemde enclave, maar Andorra, Luxemburg, Liechtenstein, Monaco en Vaticaanstad zijn op zijn minst even vreemd. Kortom, er bestaan geen natuurlijke en vanzelfsprekende grenzen, niet in Afrika en niet in Europa.

Toch, zo kan men tegenwerpen, is er een verschil. De grenzen in Afrika zijn opgelegd door vreemde overheersers. Dat is waar, maar dat geldt ook voor de meeste andere grenzen. De Duitse, de Poolse en vele andere Europese grenzen zijn vastgesteld door de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog. De staatkundige indeling van grote delen van Midden-Europa werd opgelegd door de overwinnaars uit de Eerste Wereldoorlog. De meeste oude staten in Europa zijn ontstaan doordat de ene vorst de andere onderwierp en diens onderdanen overnam. Voor die onderdanen waren die vorsten vreemde machthebbers, die op willekeurige wijze de nieuwe grenzen van hun rijk vaststelden. Ook in Europa zijn de grenzen dus niet vastgesteld door de volken zelf maar door vreemde overheersers. Uiteindelijk lijkt het enige verschil te zijn dat in Afrika de grenzen zijn vastgesteld door blanken en niet door zwarten. Maar is het niet een vorm van racisme om alleen van 'vreemd' te spreken als het gaat om een kwestie van blank tegen zwart?

Het grote verschil tussen Europa en Afrika, zo lijkt het, zit niet in de manier waarop de grenzen tot stand zijn gekomen - dat gebeurde altijd op gewelddadige en willekeurige wijze -, maar in wat daarna gebeurd is. In veel Europese landen bestaan de huidige staten al zo lang dat er tijd was om binnen de grenzen van die staten een nationaal besef te laten ontstaan of aan te kweken waardoor die naties de grenzen van hun grondgebied als legitiem of zelfs natuurlijk zijn gaan beschouwen. De nieuwe leiders in de ex-koloniale landen, niet alleen de Afrikaanse maar ook de Aziatische, Indonesië bijvoorbeeld, hebben gekozen voor dezelfde benadering. De nationale staat werd gezien als de voortzetting van de koloniale staat, de hele koloniale staat en niets dan de koloniale staat. Eerst de staat, dan de natie werd dus het devies. Nation building kwam daarna. In veel gevallen is daarvoor echter nog onvoldoende tijd geweest. Vandaar secessies en crises. Vandaar de gruwelen in Rwanda en elders. Vandaar de oproep van Soyinka de grenzen opnieuw te definiëren.

Het lijkt een logische oplosing: stel de grenzen opnieuw vast, op etnische grondslag, dan zijn er geen conflicten meer. Maar het is een zeer gevaarlijk voorstel. In ex-Joegoslavië wordt thans gestreefd naar etnisch zuivere grenzen. We hebben gezien wat daarvan komt. In Afrika bestonden, vóór de Europeanen het continent opdeelden in koloniën, zo'n tienduizend staatkundige formaties. Nu zijn het er minder dan vijftig. Is er een weg terug mogelijk?