Keramische tand breekt door

Geïmplanteerde kunsttanden waren tot voor kort niet mooi en niet sterk. Daarin komt langzamerhand verandering door de introductie van keramiek.

George Washington, Amerika's eerste president, bezat een vals ondergebit uit nijlpaardbot dat acht mensentanden bevatte. Het gebit werd geopend met een sterke veer. Washington moest deze veer met zijn kaakspieren altijd samendrukken drukken, reden waarom hij op portretten nog steeds een enigszins 'verbeten' indruk maakt.

Onze voorouders trachtten afwezige tanden te vervangen met constructies uit ivoor of met dieren- en soldatentanden, soms vers van het slagveld. Tegenwoordig zijn protheses, kronen, jackets, bruggen, inlays en implantaten in allerlei kleuren en materialen massaal beschikbaar voor iedereen. Waar nodig vragen patiënten voor het maken van hun juiste keus informatie en advies bij regionale Tandheelkundige Informatie Punten, de Tip's, waarin tandartsen en verzekeraars samenwerken.

Reële risico's

Vanaf 1970 zijn keramische tandreconstructies in de handel als 'Empress' van 'Ivoclar' uit Liechtenstein en wat later 'Dicor' van 'De Trey Dentsply' uit de VS. De verschillende keramiekfabrikaten sluiten qua toepassingsterrein verder redelijk op elkaar aan. Soms overlappen ze elkaar.

Op de Nederlandse markt breekt vanaf 1990 geleidelijk door 'In-Ceram' (Infiltration Céramique). Deze techniek ontwikkelde de Franse pionier dr. Michaël Sadoun, tandarts en materiaalexpert, in 1982 samen met zijn tandtechnicus Xavier Daniël.

Nadat de Duitse tandenfabriek 'Vita' Sadouns keramisch tandsysteem opkocht, vindt het een breed bereik als 'In-Ceram alumina'. De kracht van de nieuwe tand berust op een infiltratieproces van glas en fijnkorrelig aluminiumoxyde, via een complexe verhitting tot 1120°C.

'Bij esthetische gebitsrestauraties werken tandartsen vanuit een breed scala van methoden en materialen. Verkeerde toepassingen veroorzaken reële risico's, bijvoorbeeld bij gevoeligheid voor allergie of vergiftiging als chemische stoffen of metalen in de mondstreek vrijkomen', verklaart prof.dr. C.L. Davidson, hoogleraar materiaalkunde aan het Acta, de gezamenlijke academische tandheelkundige faculteit van de Vrije Universiteit en Universiteit van Amsterdam.

'Bij het aanmeten van niet-eigen-gebitselementen kreeg functionaliteit lang voorrang boven schoonheid. Maar met de toenemende mondigheid van patiënten treedt de esthetiek sterker op de voorgrond. Tot voor kort kon een tandarts bij tandvervanging alleen zijn toevlucht nemen tot een volporseleinen kroon of jacket, of een porseleinen ombouw om een metalen kern uit goud, zilver of spaarlegeringen van niet-edele metalen zoals chroom of nikkel', zegt Davidson. 'Door forse krimp passen die heetgebakken kronen soms moeilijk. Zonder aftands te zijn, ogen zij niet natuurgetrouw. Acta doet de nodige innovatief technologische laboratorium- en kliniekervaring op met volledig keramische materialen. Dat leent zich vooral bij een hoge 'lachlijn' voor solitaire kronen, zijdelingse delen en zelfs drie-delige bruggen voor in de mond. Omdat patiënten bij kauwbewegingen een belasting tot 70 kg voor hun kiezen kunnen krijgen, aarzel ik uit breukrisico met grote bruggen'.

Kopschuw

Veel patiënten raken ontevreden over hun bestaande kronen of bruggen, wanneer die er door de tand des tijds dofgrijs of 'doods' uitzien. Waar het tandvlees begint ontbreekt soms de aansluiting of schemert een onderliggende donkere metaalrand door. Bij 'tandvleestatoeëring' geeft corrosie uit metaalkronen een blauwe doorschemering. Juist vóór in hun mond ervaren velen dat als storend. Uit onderzoek blijkt dat keramische tanden die bezwaren grotendeels wegnemen.

Die boodschap dragen de fabrikanten ook uit. Zij organiseren overal voor tandartsen en tandtechnici cursussen en informatie-avonden. Daarbij spreekt de Belgische tandtechnicus Dirk Aubry over het nieuwe In-Ceram: 'Geïnteresseerden kunnen hier kennis opdoen en vragen stellen over materiaal en techniek. Een goede praktische samenwerking tussen tandarts en tandtechnicus blijkt van cruciaal belang: de tandarts levert een tandstomppreparatie in conische vorm, precieze afdrukken en de tandkleuranalyse af. Hoe hij de kroonmodellen moet dupliceren weet zijn tandtechnicus na een driedaagse cursus en aanschaf van een basisset (ƒ 25.000,- excl. btw). Met het materiaal, gereedschap, de oven- en ultrasoon apparatuur kan hij onze sterke keramiekkroon zorgvuldig verder opbouwen.'

Veel Nederlandse tandartsen reageren wat kopschuw op de moderne kronen. Wellicht omdat zij voor 1980, als revolutionair wondermiddel gepropageerde, Amerikaanse 'Cerestor' keramische tanden zagen floppen door veel breuk en kleurgebreken. Bij de introductie van keramische elementen op de Nederlandse markt nemen opvallend veel tandheelkundige laboratoria het voortouw.

Compagnons Geri den Hoed en Ruud Tomberge investeren enthousiast in het nieuwste produkt: 'De sterkte en goede esthetiek spreken ons aan. Bovendien vallen alle metaalwerkzaamheden met bijbehorende ongezonde factoren weg.' Vanuit hun nieuwe tandtechnisch laboratorium in Stolwijk overtuigen zij ook 'hun' tandartsen van de voordelen.

Over In-Ceram stelt tandarts H.F. Qua uit Den Haag vast: 'Deze kronen en bruggen zijn stevig en buigvast. Dankzij hun goede aansluiting ontstaan er geen kieren die het tandbed openleggen voor bacteriën. Het materiaal laat röntgenstraling door en maakt bij wortelkanaalbehandeling doorboring mogelijk'.

De Lopikse tandarts Nils Zonnenberg past In-Ceram als een der eersten toe: 'Door hun lichtweerkaatsing en doorlaatbaarheid zien de tanden er nèt-echt uit: als een kameleon nemen zij de kleur van buurelementen over. Ofschoon zij nu nog circa ƒ 100,- duurder zijn dan 'conventionele' metaalporseleinen, verkopen zij zichzelf: veel patiënten vragen erom. Een mooie mond vol tanden is nooit weg', weet Zonnenberg uit de praktijk. 'Ik ontraad ze uit gevaar voor breuk alleen aan patiënten met een extra diepe beet en tandenknarsers. De Parijse grondlegger Sadoun, die inmiddels meer dan 3000 van die elementen vervaardigde, spreekt over 0,1% breuk bij solitaire kronen en 1% bij frontbruggen. Reparaties zijn in principe mogelijk. Wanneer het lukt de gehele kroon te verwijderen, kan een afgesprongen scherf porselein bijgebakken. Voorlopig houd ik een economische gebruiksduur van 10 jaar aan en dat garandeer ik bij een goede mondhygiëne'.

Eeuwige glimlach

Volgens de fabrikant gaan In-Ceram elementen 20 jaar mee. Daarmee lijken zij tot nu toe andere concurrenten naar de kroon te steken, al zitten die evenmin stil. Wel voorspelt Duits wetenschappelijk onderzoek het een goede goekomst. Al schenken de kronen patiënten wellicht een 'eeuwige glimlach', hun aardse bestaan is eindig.

Keramische gebitselementen kunnen, in tegenstelling tot sommige metalen (kwik), in crematoria gedeeltelijk bij de asresten in de asbus achterblijven, omdat deze ovens van 730 tot ruim 1000°C. stoken. Nico Willemse van lijkverbrandingsovenfirma Tabo Inex in Den Haag licht toe: 'Onze ovens beschikken over speciale filterinstallaties. Om allerhande vrijkomende giftige metaaldampen te binden overweegt men plaatsing van extra filters ter vermindering van directe schadelijke uitstoot.'

Over eventuele verrassingen bij verstrooiing van restanten van keramiek-prothesen meldt Erik de Groot van het Haagse crematorium 'Ockenburgh': 'Dat is allemaal zó nieuw, die zien wij hier nog niet'.

Allergie

De biocompabiliteit en thermische isolatie van keramiek houden allergie en warmte-irritaties weg en rangschikken het onder de minst giftighe materialen in de mond. Maar zelfs natuurgetrouwe keramische valse tanden lukt het niet licht Moeder natuur te verbeteren.

De vervaardiging van keramische kronen loopt uiteen. Elk merk verschilt in technisch procédé, speciale grondstoffen en apparatuur. Steeds werken tandarts en technicus intensief samen. Het bakproces is gefaseerd langdurig en bij grote hitte.

'Empress' en 'Dicor' keramiekkronen modelleert de tandtechnicus direct vanaf de tandstompafdruk in was. Bij het nieuwe 'In-Ceram' maakt hij een vuurvast 'moedermodel' en een duplicaat alvorens hij de kroon stapsgewijs verder opbouwt.

Alle keramische kronen maken tandtechnici in hun laboratoria met bijzondere ovens, vacuüm- en ultrasoon apparatuur. Met een 'articulator', die kaakscharnier-bewegingen nabootst, kan de tandtechnicus de hoogte en stand van de kroon testen en deze zonodig bijfrezen.

Voordat de tandtechnicus met een keramische kroon begint, neemt de tandarts bij de patiënt wat tandmateriaal weg in conische vorm voor de tandpreparatie. In zorgvuldige afdrukken van de boven- en onderkaak registreert hij diens 'beet' en bepaalt de gewenste tandkleur. De geprepareerde tandelementen dekt hij af met een tijdelijke kroon. Zo gaat de patiënt voorlopig naar huis.

Als de kroon af is, vervangt de tandarts de tijdelijke kroon voor de definitieve. De zorgvuldige hechting op de tandstomppreparatie is bepalend voor de sterkte en levensduur van de keramiekkroon. Patiënt en tandarts zijn tevreden als de kleur en de randaansluiting passen en de contactpunten op de goede hoogte zitten.

Het 'Siemens Cerec' computerreconstructie systeem uit 1992 betreft alleen inlays (die in een holte van het resterende element bevestigd wordt) en geen keramisch kronen (die erover gaat). Hierbij vallen preparatie en plaatsing samen. De tandarts kan met behulp van een mondcamera en beeldscherm, inlays op maat slijpen uit vooraf vervaardigde blokjes industrieel porselein, zonder tussenkomst van de tandtechnicus. In één patiëntbehandeling zorgt dit geïntegreerd computersysteem voor een optische afdruk, constructie op het beeldscherm en aanmaak van een keramische vulling.