DENNIS POTTER 1935 - 1994; Shakespeare van de tv

Dennis Potter, die vandaag in zijn woning in Ross-on-Wye (160 km ten westen van Londen) aan kanker is bezweken, heeft de afgelopen maanden nog als een razende gewerkt om twee tv-scenario's te voltooien. Toen hij ze onlangs inleverde, kreeg hij van de beide opdrachtgevers, de BBC en het commerciële Channel Four, te horen dat ze zijn laatste, dringende verzoek zullen inwilligen: de twee series worden, zodra de produktie gereed is, op beide zenders uitgezonden. Het is een unieke overeenkomst tussen de concurrerende stations - en het best denkbare eerbewijs aan de man die voor de ontwikkeling van het televisiedrama van eminent belang is geweest.

Hoewel hij ook enkele romans en toneelstukken schreef, heeft Dennis Potter de televisie altijd als zijn belangrijkste medium beschouwd. Hij werd wel 'de Shakespeare van de televisie' genoemd. Terwijl collega-schrijvers zo snel mogelijk de sprong naar het theater (of naar Hollywood) waagden, bleef Potter de televisie trouw. Zijn streven was in de Engelse samenleving, waarin door afkomst, opleiding en inkomen diepe scheidslijnen zijn getrokken, bij te dragen aan één gemeenschappelijke cultuur die niettemin zou ontstijgen aan het niveau van de grootste gemene deler. “Alleen de televisie wordt nog door alle publieksgroepen bekeken,” zei hij meer dan eens. “Boeken, kranten of theater allang niet meer.”

Dit democratische ideaal leidde ertoe dat hij, vooral in veel bekeken series als Pennies from heaven en The singing detective, een veelgelaagde en hoogst visuele vorm ontwikkelde die uitsluitend op het tv-scherm tot zijn recht kwam en niet geschikt geweest zou zijn als roman, toneelstuk of bioscoopfilm.

Dennis Potter werd geboren in een mijnwerkersgezin in het kroondomein Forest of Dean, aan de grens met Wales, en merkte als student in Oxford aan den lijve hoe er door zijn nieuwe omgeving op werd aangedrongen dat hij zou breken met zijn nederige afkomst. Wie carrière wilde maken als journalist of auteur, kon zich immers maar beter zo snel mogelijk aansluiten bij de middenklasse. In plaats daarvan verklaarde Potter zich, aanvankelijk uit pure recalcitrantie, solidair met het arbeidersmilieu. Nadat hij op 24-jarige leeftijd zijn tv-debuut had gemaakt met een mislukte, want veel te egocentrische documentaire over de mensen van het Forest of Dean, wierp hij zich zelfs op als Labour-kandidaat in een kiesdistrict dat per traditie altijd op de Conservatives stemde. Hij was dus kansloos.

Zijn politieke loopbaan werd afgebroken toen Potter te maken kreeg met de psoriatische arthropathie, die zijn handen deed verkrommen tot rood aangelopen en samengebalde klauwtjes en hem dwong tot een levenslange afhankelijkheid van pijnstillende middelen. “Het schrijven was toen voor mij nog de enige manier om in de publieke arena te blijven en een zo groot mogelijk publiek tot nadenken aan te zetten.” Bij de BBC kreeg hij vanaf 1965 de kans gedurfde tv-spelen te schrijven, zoals Vote, vote, vote for Nigel Barton over zijn ervaringen in de politiek, Son of Man waarin Jezus Christus als een man vol twijfels werd voorgesteld, Blue remembered hills waarin volwassen acteurs de kinderrollen speelden, en het controversiële Brimstone and Treacle waarin de duivel optrad als reddende engel.

De in nostalgische muziek gedompelde serie Pennies from heaven uit 1978, met Bob Hoskins als de reiziger in bladmuziek die alleen in de populaire liedjes zijn gevoelens kon uiten, was zijn eerste grote publiekssucces. In de context van een lineair verhaal gebruikte Potter de muziek uit zijn jeugd als emotioneel expressiemiddel voor zijn personages. Die stijlfiguur werkte hij verder uit in The singing detective, het fascinerende vlechtwerk van muziek, surrealisme, jeugdherinneringen, mysantropie en droombeelden in het hoofd van een man die aan een gek makende huidziekte leidt en zijn bestaan vanaf nul weer moet opbouwen.

Het succes van The singing detective, waarvoor Potter zelf de nauwgezette regie-aanwijzingen had geschreven, bracht hem ertoe zijn volgende grote project eigenhandig te regisseren. Het resultaat, de hier niet uitgezonden serie Blackeyes (1988), stelde echter teleur. Hij had een vervreemdend beeld willen geven van de manier waarop vrouwen worden misbruikt om te voldoen aan mannelijke idealen, maar moest achteraf vaststellen dat hij de verkilling te ver had doorgevoerd en daarmee ook de kijkers van zich had vervreemd. De serie Cream in my coffee, evenmin hier vertoond, was aanzienlijk toegankelijker en lichter van toon. Opnieuw speelden daarin populaire songs een belangrijke rol.

In de scenario's die hij vlak voor zijn dood voltooide, verwerkte Potter actuele ontwikkelingen in de massacommunicatie. Cold Lazarus is omschreven als een vinnig spel met de onbegrensde wereld van invriezing en virtual reality, terwijl in Karaoke de gelijknamige rage model staat voor zijn visie op de huidige samenleving: men denkt zelf in alle vrijheid te zingen, maar tekst en melodie staan vast.

Voor zover zijn veelvormige werk in één woord is samen te vatten, moet dat het woord hoop zijn - hoop ondanks alles, ondanks alle menselijke onvermogens en ondanks de ondraaglijkheid van mentale en fysieke pijnen. Dat het zo vaak misbruikte en bezoedelde massamedium televisie daarbij zijn podium vormde, bewijst dat hij die hoop nimmer heeft opgegeven.