Behoud of vernieuwing

Een 'paars' kabinet van PvdA, VVD en D'66 zou een wending kunnen betekenen in de verhouding met de belangengroepen van werkgevers en werknemers. Als er ooit een ogenblik is geweest waarop de organisatie van de sociale zekerheid aan de macht van de sociale partners kan worden onttrokken dan is het nu wel. Het CDA, als kampioen van het middenveld voorstander van overdracht van de uitvoering aan werkgevers en werknemers, is voorlopig buiten spel gezet.

Volgens uitgelekte berichten in de pers zouden de zich overigens in grote vaagheid hullende onderhandelaars kiezen voor een uitvoeringsstructuur van de werknemersverzekeringen waarin de invloed van de sociale partners wordt beperkt en de concurrentie tussen de uitvoeringsorganisaties wordt vergroot. De werknemersverzekeringen zouden dan worden uitgevoerd door zelfstandige regionale kantoren die los staan van de directe invloed van werkgevers en werknemers.

Deze structuur wordt ook voorgesteld in de adviesaanvraag van staatssecretaris Wallage aan de SER. Deze krant meldde dat de SER dit kabinetsvoornemen unaniem afwijst. De raad zou in zijn concept-advies juist pleiten voor handhaving van de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de cao-partijen.

Werkgevers en werknemers zijn nog steeds beducht voor het verlies van hun invloed. Ingrijpende veranderingen in de structuur van de uitvoering hebben ze decennia lang weten tegen te houden. SER-adviezen over eerdere voorstellen voor een andere opzet kwamen altijd neer op handhaving van de bestaande structuur en behoud van de monopoliepositie van werkgevers en werknemers.

Van die positie hebben zij gebruik gemaakt om minder produktieve werknemers massaal in de WAO te laten afvloeien. Ze hadden financieel geen belang bij een actief beleid dat de aanwas van het aantal uitkeringsgerechtigden had kunnen verminderen.

Er zal daarom een structuur moeten worden ontworpen die het de uitvoerders minder gemakkelijk maakt de lasten af te wentelen op de collectiviteit. Dit betekent dat er met marktprikkels en premiedifferentiatie voor werkgevers moet worden gewerkt. Als cao-partijen zouden werkgevers en werknemers wel verantwoordelijkheid op zich kunnen nemen voor bovenwettelijke uitkeringen krachtens de Ziektewet, de WAO en eventueel ook de WW.

Wolfson, altijd al een scherp criticus van het neo-corporatisme, kan geen invectieven genoeg bedenken om de houdgreep van de sociale partners op de sociale zekerheid te hekelen. In zijn column in Economisch-Statistische Berichten heeft hij het over een 'half-zachte, stijfgereguleerde verzorgingsstaat, waarin marktprocessen buiten de deur gehouden worden door een kongsi van stoelgerichte bestuurders en risicomijdende uitvoerders'. Hij kiest voor een model waarbij de overheid de sturende rol krijgt. De uitvoering van de sociale zekerheid moet naar zijn mening niet worden overgelaten aan werkgevers en vakbeweging, omdat dat kan leiden tot een economie met te hoge arbeidskosten die velen uit het arbeidsproces houdt.

De doelstelling moet zijn zoveel mogelijk mensen aan het werk te krijgen en te houden. Wolfson wil de 'ijzeren ring van insider-bescherming die de sociale partners rond de arbeidsmarkt hebben gelegd, openbreken'.

De commissie-Buurmeijer trok uit de parlementaire enquête de conclusie dat er geen rol meer is voor de bedrijfsverenigingen. Het 'bedrijfstakeigene' dat deze uitvoeringsorganen zou kenmerken is in de uitvoeringspraktijk niet of nauwelijks zichtbaar en gold voor de commissie dan ook niet als argument om ze in het door haar voorgestelde bestel te handhaven. Niettemin wensen de centrale werkgeversorganisaties dat de besluitvorming over de uitvoering van de werknemersverzekeringen in handen van de sectorale bedrijfsverenigingen blijft. Hun argument is dat de werknemersverzekeringen nauw verweven zijn met de arbeidsvoorwaarden. De vakbeweging onderschrijft dit standpunt.

Twee visies botsen op elkaar: die van behoud en die van vernieuwing. Wijziging van de uitvoeringsorganisatie van de sociale zekerheid heeft tot nu toe nooit prioriteit gehad in de landelijke politiek. Bij de formatie van een nieuw kabinet kan dat nu veranderen. Van een nieuwe regeringscoalitie moet in elk geval worden verwacht dat zij de knoop eindelijk doorhakt en kiest voor een ander, meer open bestel.