WILLEM TANKE OVER Messiaen op orgel

Willem Tanke voert het complete orgeloeuvre van Olivier Messiaen uit op 11 en 18/6 11, 13 en 15 uur in de Haarlemse Basiliek St. Bavo (niet de Bavo op de Grote Markt!).

“Als ik muziek van Messiaen op het orgel speel, is het alsof er een stof in mijn hersenen wordt aangemaakt. Je komt in een vreemde toestand. De lucht trilt. Die trillingen brengen een gele kleur voort. Het gekke is dat ik die kleur niet zie, zoals Messiaen kleuren zag als hij muziek hoorde. Het geel is er gewoon. Ik luister veel naar de muziek van tenorsaxofonist John Coltrane, bijvoorbeeld het nummer My favorite things. Dat roept een vergelijkbaar gevoel op.”

Willem Tanke (35) studeerde orgel aan het Utrechts Conservatorium. Zijn belangstelling voor hedendaagse muziek werd gevoed door zijn leraren Jan Welmers, Joep Straesser en Ton Bruynèl. Na zijn studie, die hij als uitvoerend musicus met onderscheiding afsloot, begon hij aan een internationale loopbaan als organist. Daarnaast geeft hij hoofdvak orgel aan het Utrechts Conservatorium. Op 11 en 18 juni zal Tanke op het Adema-orgel van de Kathedrale Basiliek St. Bavo in Haarlem alle orgelwerken van Olivier Messiaen uitvoeren.

“Toen ik zeventien was, heb ik me voorgenomen om het hele orgeloeuvre van Messiaen in te studeren. Daar ben ik uiteindelijke zeventien jaar mee bezig geweest. Ik heb niet een uitgesproken voorkeur voor sommige stukken; alles is van een constant hoog niveau, van Le Banquet céleste uit 1926 tot zijn laatste orgelwerk Livre du Saint Sacrement uit 1984. Wel heb ik een zwak voor Livre d'orgue uit 1951 omdat het het meest abstracte is en daarom een beetje in een underdogpositie is terechtgekomen. Het is een moeilijk toegankelijke, wonderlijke klankwereld.

“Messiaen is een echte orgelcomponist. Neem de lage tempi. Het orgel leent zich daar goed voor, omdat je een toon oneindig lang kunt aanhouden. Die oneindigheid kun je associëren met de hemel. Daarbij is een orgel geen intiem huiskamerinstrument. Je treft het aan in een bijzondere omgeving en het wordt dan ook met uitzonderlijke zaken in verband gebracht: meditatie, religie, elementen die voortdurend terugkeren in Messiaens muziek. Maar ook de kleurenrijkdom trok hem aan, het hele hoge en het hele lage, de extremen.

“In zijn notatie was Messiaen zeer exact. De registers, de rusten, de tempi, het staat er allemaal - hij had een enorme klankvoorstelling. Dat komt deels door zijn werk als organist van de Parijse Saint Trinité, waar hij zestig jaar heeft gespeeld. Messiaen kende het orgel als geen ander. Het Adema-orgel in de Bavo-basiliek in Haarlem is als een van de weinige in Nederland heel goed geschikt voor de Messiaens muziek. Het is gebouwd naar de ideeën van de beroemde Franse orgelbouwer Cavaillé-Coll. Het instrument is bij uitstek toegesneden op het Franse romantische repertoire waaruit het werk van Messiaen in veel opzichten is voortgekomen.

“Het achter elkaar spelen van al die orgelstukken vraagt vooral om geestelijke concentratie. Lichamelijk is het niet zwaar, omdat orgelspelen eigenlijk heel eenvoudig is als je de techniek beheerst. Als je een goede balans hebt, hoef je niet veel te doen. De bewegingen met je vingers en voeten zijn maar klein. Een accordeonist heeft met zijn zware instrument een veel grotere kans op spierpijn.

“Na Haarlem ga ik de orgelmuziek van Messiaen spelen in vier grote Mexicaanse steden, op uitnodiging van een Unesco-organisatie die zich inzet voor de restauratie van historische orgels in dat land. In de zeventiende en achttiende eeuw, de periode waarin Mexico werd gekerstend, bouwde men elke maand een kerk met daarin een orgel. Er zijn daar ongeveer 350 orgels, de meeste in slechte staat, maar wel enorm waardevol. Een Nederlandse orgelbouwer heeft me gezegd dat elk van die Mexicaanse orgels hier door restaurateurs als een prestigeobject zou worden beschouwd. Messiaen is in Mexico vrijwel onbekend, maar de organisatie verwacht toch dat de kerken vol zullen zitten als ik er speel.”