De Japanse vaas

Heeft een onderneming maatschappelijke verantwoordelijkheid? Wat is het nut van een ethische gedragscode? Om werknemers te leren met dat soort vragen om te gaan worden regelmatig cursussen in efficiënte hotels bij efficiënte landschapsparken gegeven. Bij Citicorp, bijvoorbeeld, worden de deelnemers geconfronteerd met een ethisch dilemma als: “Een belangrijke Japanse klant geeft U een peperdure vaas als dank voor Uw moeite om een overeenkomst tot stand te brengen. Aannemen van de vaas staat haaks op het beleid van Citicorp. Weigering is een onherstelbare belediging voor de Japanner. Wat doet U?' Er zijn vier mogelijkheden: a) Geef de vaas terug en leg beleefd uit wat het beleid van Citicorp is; b) neem de vaas aan omdat de verhouding met zo'n belangrijke partner belangrijker is; c) neem de vaas aan namens Citicorp en zet hem neer in gang of hal; d) neem de vaas aan en gebruik hem later als prijs voor een buitengewone werknemer.”

Zo zijn er nog tientallen andere vragen. De beantwoording heeft tot doel de cursist vertrouwd te maken met de gedragsregels van het bedrijf. Door regelmatig dit soort cursussen te geven laat het management zien dat het zwaar tilt aan het onderwerp. Dat laatste is vaak een probleem bij ethische vraagstukken.

Immers, waarom zou je je de moeite getroosten van de moeizame formulering van een ethische gedragscode zolang je als manager hoofdzakelijk wordt afgerekend op de waarde die je voor de aandeelhouders creëert?

Er spelen twee zaken door elkaar. Ten eerste zijn er ondernemingen die zich naast het produceren van goederen en diensten bezighouden met maatschappelijke projecten als stadsvernieuwing, misdaadbestrijding, volwasseneneducatie of speeltuinaanleg. Als dit een uiting is van maatschappelijke verantwoordelijkheid, dan is dat best, maar het heeft niets te maken de dagelijkse taken van een onderneming.

Anders ligt dat bij bedrijfsethiek. Hierbij gaat het om de ontwikkeling van een aantal beginselen van de wijze waarop men zaken wil doen. Dat heeft niets te maken met de soort activiteiten die je wilt ondernemen.

Bij bedrijfsethiek komt men al gauw terecht bij de wereld van de gedragscodes en dan is het oppassen geblazen. Er zijn veel verschillende soorten codes. De meesten geven geen inzicht in de bovengenoemde beginselen maar proberen hun werknemers aan bepaalde afspraken te binden opdat de onderneming geen schade ondervindt van hun gedragingen. Het leeuwedeel heeft betrekking op mogelijke nadelen voor en niet die namens de onderneming. Een studie naar codes van 202 Fortune-500 ondernemingen wees uit dat veel codes eigenlijk nergens op slaan omdat zij zich richten op details (relaties met de regering, politieke bijdragen) en niet op de hoofdzaken (persoonlijk karakter, produktiekwaliteit, milieu).

Een ander aspect is de mate waarin het management openlijk blijk geeft van haar steun aan de code, respectievelijk hoe wordt omgegaan met mensen die de code overtreden. Ook daar schort het nog weleens aan.

Een algemeen probleem is dat de mate van ethiek - het ethisch gehalte - van een onderneming niet meetbaar en dus niet vergelijkbaar is. Voorbeeld: corruptie mag niet. Pardon: corruptie mag hier niet. In sommige Latijnsamerikaanse landen worden de salarissen van de ambtenaren laag gehouden omdat zij andere bronnen van inkomsten hebben. Corruptie is daar erkend. Een ander algemeen probleem is dat niet bewijsbaar is dat je zaken er op lange termijn op vooruitgaan zolang je ethisch verantwoord blijft handelen. Fatsoen kent vaak een hoge persoonlijke prijs, die uitgaat boven de materiële behoefte van alledag.

Een gedragscode kan nuttig zijn zolang zij zich richt op persoonlijke eigenschappen van de betrokken werknemers en hen houvast geeft bij ethische dilemma's. Meer mag je er niet van verwachten. Minder helaas wel.

(Citicorp vindt dat antwoord c) het meest overeenstemt met haar ethische uitgangspunten.)