Nutricia stond heimelijk aan de wieg van stier Herman

AMSTERDAM, 2 JUNI. Het zuivelbedrijf Nutricia heeft het tot stand komen van de transgene stier Herman in het geheim mede gesubsidieerd. Nutricia steunde van 1990 tot 1993 het onderzoek van het Leidse biotechnologiebedrijf Gene Pharming Europe. Door dit contract verkreeg Nutricia marketing-licenties voor eiwitten uit de melk van transgene runderen voor de Europese landen. Drie maanden geleden hebben beide bedrijven de oprichting van een joint venture voor de produktie van humaan lactoferrine en lysozyme uit koeiemelk aangekondigd.

Het bestaan van het eerdere contract is nooit openbaar gemaakt. Dit gebeurde volgens Nutricia's president-directeur ir. J.C.T. van der Wielen om de concurrentie niet op ideeën te brengen. Nutricia kon het contract laten ontbinden als de naam van Nutricia in de publiciteit kwam en het bedrijf daar schade van ondervond. Van der Wielen: “Nu er een joint venture tussen Nutricia en Gene Pharming is aangekondigd voor de produktie van lactoferrine en lysozyme uit melk van transgene koeien is er geen reden om er nog langer geheimzinnig over te doen.”

Het ontwikkelen van transgene dieren is politiek omstreden. Regering en Tweede Kamer hebben een 'nee, tenzij'-standpunt geformuleerd. Alle nieuwe projecten moeten ethisch worden getoetst. Het ontwikkelen van transgene dieren is toegestaan als ze medicijnen leveren die niet op andere wijze worden geproduceerd. Het regeringsstandpunt werd overigens pas vastgesteld toen de stier Herman al bestond en enige jaren nadat Nutricia besloot mee te doen aan de ontwikkeling van het dier, waarvan de vrouwelijke nakomelingen het menselijke eiwit lactoferrine in hun melk produceren. Lactoferrine heeft bacterie dodende eigenschappen en speelt een rol in het ijzertransport in het lichaam.

Nutricia haalt ongeveer eenzesde van haar omzet uit aangepaste ziekenhuisvoeding voor speciale patiëntengroepen en is daarmee de grootste op de Europese markt. Eenderde van Nutricia's omzet komt uit zuigelingenvoeding en nog ongeveer eenderde uit koffie- en chocolademelk.

Hoeveel geld Nutricia in de ontwikkeling van transgene runderen heeft gestopt beschouwt Van der Wielen van Nutricia nog steeds als bedrijfsgeheim.

Pag.22: Bedrijf wil gemanipuleerd eiwit vooral gebruiken voor medische toepassingen; 'Geen Herman-gen in babyvoeding'

Het contract was wel zo belangrijk dat Gene Pharming Europe's Amerikaanse moedermaatschappij Genpharm International begin 1992 in een prospectus voor de uitgifte van 2,5 miljoen aandelen op de NASDAQ markt van Wall Street Nutricia opvoerde als een 'major nutritional products manufacturer' die in september 1990 een researchovereenkomst met GenPharm tekende. Van der Wielen bevestigt dat daarmee Nutricia werd aangeduid.

Nutricia zal, volgens het prospectus, de eiwitten allereerst afnemen voor het uitvoeren van preklinisch en klinisch onderzoek. De inmiddels aangekondigde joint venture tussen GenPharm en Nutricia werd in het prospectus als mogelijke uitkomst van het onderzoekscontract genoemd. De aandelenemissie waarvoor het prospectus werd gepubliceerd, ging overigens niet door omdat het Amerikaanse beursklimaat voor jonge biotechnologiebedrijven in begin 1992 verslechterde door teleurstellende resultaten van de eerste generatie biotechnologische bedrijven in de Verenigde Staten.

Van der Wielen ontkent dat Nutricia haar bijdrage geheim heeft gehouden om niet als voorstander van het maken van transgene dieren bekend te worden. Van der Wielen: “Het voorbereidend onderzoek en het laten ontstaan van de stier Herman was indertijd geen probleem. Maatschappelijk was de discussie over recombinant-DNA geluwd. Alle onderzoek is aangemeld bij en goedgekeurd door de staatscommissie die recombinant-DNA onderzoek moet beoordelen. Pas later, rond de geboorte van Herman en zijn halfbroers en -zussen, en het verder fokken met Herman, is de Dierenbescherming in actie gekomen tegen het fokken van transgene dieren.”

Het contact tussen Nutricia en Gene Pharming kwam tot stand op initiatief van prof.dr. H. de Boer, de oprichter van Gene Pharming. De Leidse hoogleraar was eind jaren tachtig op zoek naar geldschieters voor het commercialiseren van zijn onderzoek aan de Leidse universiteit. Van der Wielen: “Wij hebben het gebruik van humaan lactoferrine en lysozyme in gespecialiseerde voeding voor ziekenhuistoepassingen toen voorgelegd aan onze medische adviseurs en die vonden het het proberen waard. Gene Pharming bestond toen nog nauwelijks. Wij hadden te maken met De Boer, met mensen van de Rijksuniversiteit Leiden en met de overheid.”

Ongeveer tegelijk met de overeenkomst met Nutricia tekende GenPharm International, het Amerikaanse moederbedrijf van Gene Pharming Europe, in 1990 een soortgelijk contract met een dochter van het farmaceutische concern Bristol-Myers Squibb, waarin de rechten voor voedingstoepassingen van menselijke eiwitten uit koemelk werden vastgelegd voor de Amerikaanse markt.

Volgens de directeur van Gene Pharming Europe, ir. George Hersbach, hebben naast Nutricia en Bristol-Myers Squibb inmiddels de Amerikaanse firma's Collagen en Eli Lilly en het Japanse Eisai ontwikkelingsovereenkomsten met GenPharm. Eli Lilly en Eisai werken met de Amerikaanse vestiging die transgene muizen ontwikkelt voor van menselijke afweerstoffen. Voor Collagen ontwikkelt Gene Pharming koeien die het humane eiwit collageen in hun melk uitscheiden. De Nederlandse overheid steunt Gene Pharming via het ministerie van landbouw met faciliteiten op de proefboerderij in Lelystad, terwijl het ministerie van economische zaken Gene Pharming Europe een technisch ontwikkelingskrediet van bijna 22 miljoen gulden heeft verstrekt voor het fokprogramma met Herman en het ontwikkelen van nieuwe transgene dieren die lysozyme en lactoferrine in hogere opbrengst zullen produceren en het ontwikkelen van transgene dieren voor de produktie van collageen.

Gene Pharming heeft inmiddels een boerderij in het Utrechtse dorpje Polsbroek geleased. Daar staan in twee ligboks-stallen inmiddels 140 (niet-transgene) koeien die als eiceldonor en draagmoeder in het fokprogramma van transgene dieren dienst zullen doen. Stier Herman en zijn inmiddels meer dan veertig nakomelingen verblijven op de proefboerderij van het Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek in Lelystad. De dochters van Herman die transgeen zijn zullen begin volgend jaar voor het eerst melk geven. Eind van dit jaar doen de onderzoekers van Gene Pharming de eerste pogingen om koeien te maken die lysozyme, collageen, of meer lactoferrine in hun melk produceren.

Industrie en overheid hebben, afgemeten naar de financieel-economische overeenkomsten, vertrouwen in het gebruik van transgene dieren. Hoe publiek en politiek zullen reageren is echter nog ongewis. Op 9 mei stelden de Kamerleden Van Ojik (Groen Links), Swildens-Rozendaal (PvdA) en Ter Veer (D66) vragen aan minister Bukman van Landbouw, natuurbeheer en visserij over krantenberichten waarin staat dat Nutricia produkten van transgene dieren zal gebruiken in babyvoeding. De Kamerleden willen van de minister weten of hij ook niet vindt dat de ethische toetsing die aan de vergunningverlening vooraf ging over moet worden gedaan, nu het niet zou gaan om produktie van een medicijn dat niet op andere wijze kan worden gemaakt. De vragenstellers willen weten of de minister de vergunning voor Gene Pharming nu onmiddellijk intrekt, wat de dood voor Herman zou betekenen.

Van der Wielen bestrijdt dat Nutricia lactoferrine en lysozyme in eerste instantie voor gewone babyvoeding zal gebruiken. Van der Wielen: “Het ligt niet voor de hand om transgene produkten in babyvoeding te gebruiken. Het nut ervan is voor gezonde baby's niet duidelijk en bovendien maakt het de melkpoeder een stuk duurder. Het is juist dat Nutricia in haar contracten juridisch alle mogelijkheden heeft opengehouden, maar praktisch heeft dat nog geen betekenis. Volgens onze medische adviseurs kunnen lactoferrine en lysozyme nuttig zijn in speciale voeding voor te vroeg geboren kinderen, heel zieke baby's en bij bepaalde ziekten. Daar zullen we allereerst onderzoek naar doen. We zijn binnen Europa de grootste op het gebied van klinische voedingen. Bij ernstige ziekte of na een zware operatie stelt het lichaam extreme eisen aan de voeding. Ongeveer 85 procent van ons onderzoeksbudget besteden we aan dit soort voeding. Wij zijn niet geïnteresseerd in transgene dieren, wij zijn geïnteresseerd in betere produkten waarmee we doodzieke mensen kunnen helpen.”

De redenering lijkt logisch. Maar wat als de Dierenbescherming en andere kritische organisaties desondanks het grote publiek oproepen om geen babyvoeding, koffiemelk en chocolademelk van Nutricia meer te kopen, omdat het bedrijf de opbrengst ervan gebruikt om onderzoek te doen met produkten van genetisch gemanipuleerde dieren?

Van der Wielen: “Ik vind het onethisch te vragen naar een keus tussen werkgelegenheid voor 4000 mensen en het belang van zieke mensen. Ik heb onlangs met de Dierenbescherming gesproken en ze voorgehouden dat het een afweging is tussen het belang van het dier, dat nergens onder te lijden heeft als ik de dierenartsen mag geloven, en de kans op herstel of een draaglijker lijden van ernstig zieke patiënten. Ik zie niet in hoe die afweging in het voordeel van het dier kan uitvallen.”

De Dierenbescherming blijft beweren dat er alternatieven beschikbaar zijn. Lactoferrine zou net zo goed door schimmels kunnen worden gemaakt. Onderzoek daarnaar zou Nutricia kunnen stimuleren.

Van der Wielen: “Als in 1990 Nutricia als Nederlands bedrijf bij Nederlands onderzoek betrokken raakt, waaraan de Nederlandse overheid ook volop steun geeft, dan is niet onze eerste opwelling om naar alternatieven te gaan zoeken. Je gaat dan aan het werk om met de geboden mogelijkheden de concurrentie voor te blijven. Tot nu toe is dat gelukt, hoewel de ontwikkeling van stier Herman ruim een jaar op schema achterloopt. We hadden de eerste proefpartij lactoferrine al moeten hebben om klinische experimenten mee te doen. Als het werkt, wil ik het ook toepasen, als de wetgever het tenminste toestaat. Ik vind trouwens dat de overheid daar al veel eerder duidelijk over had moeten zijn.”