'De Souza toont Brazilianen hoe je armoe bestrijdt'

Meer dan dertig Europese ontwikkelingsorganisaties, waaronder vier Nederlandse (NOVIB, Vastenactie, Solidaridad en de Stichting Doen), beginnen vandaag een camapagne om de kandidatuur van de Braziliaanse socioloog Herbert de Souza voor de Nobelprijs voor de vrede te ondersteunen. De Souza begon vorig jaar met een actie tegen de honger in Brazilië, waarvoor miljoenen Brazilianen zich inzetten.

DEN HAAG, 2 JUNI. De socioloog Herbert de Souza (58), door Brazilianen 'Betinho' (Bertje) genoemd, begon ruim een jaar geleden met zijn 'Actie tegen de Ellende en voor het Leven', een campagne tegen de honger in Brazilië. IBASE, een onafhankelijk onderzoeksinstituut in Rio de Janeiro, dat wordt geleid door De Souza, coördineert de campagne-activiteiten in de media. Initiatieven voor acties worden verder overgelaten aan de Brazilianen zelf. Drie miljoen mensen, georganiseerd in 'burgercomité's', doen mee. Ze richten crèches op in sloppenwijken, verzamelen voedsel en delen dat uit.

“Betinho is erin geslaagd om de onverschilligheid van Brazilianen voor de armoede in hun land te doorbreken.”, zegt C. Gryzbowski, één van de directeuren van IBASE. Hij is in Nederland om de voordracht van De Souza als Nobelprijswinnaar te ondersteunen.

De Souza is ernstig ziek. Zeven jaar geleden raakte hij door een bloedtransfusie - hij is hemofiliepatiënt - besmet met het HIV-virus. Gryzbowsky: “Hij is een zwakke man, die vecht voor zijn eigen leven maar ook voor dat van tweeëndertig miljoen Brazilianen die onder de armoedegrens leven. Dat maakt indruk op mensen. Ze zien dat hij niet uit is op macht, zoals de Braziliaanse politici. Hij heeft een groot charisma. Als linkse intellectuelen dachten wij altijd dat we zulke figuren niet nodig hadden om iets te veranderen in de samenleving. Als de beleidsvoorstellen maar goed waren. We hadden ongelijk.”

In 1991 leidde De Souza de protestbeweging waarmee de corrupte president Collor de Mello werd gedwongen tot aftreden. Gryzbowski: “Veel mensen kregen hierdoor voor het eerst het idee dat ze invloed hadden op gebeurtenissen en ontwikkelingen in hun land. Betinho maakte gebruik van dat idee toen hij begon met zijn campagne tegen de honger. Hij spreekt Brazilianen aan op wat zij zelf kunnen doen om een eind te maken aan de armoede.”

In het noordoosten van Brazilië was het al twee jaar lang droog. De armoede steeg dramatisch. Het geweld in de grote steden nam toe. Gryzbowski: “Langzamerhand drong tot steeds meer mensen door dat ze in zon maatschappij niet konden leven. Die voortdurende angst voor geweld was niet vol te houden. De kloof tussen rijk en arm, de apartheid van Brazilië, was te groot geworden.” De VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP waarschuwt in het 'Human Development Report 1994', dat gisteren werd gepubliceerd, voor de explosieve situatie in het noordoosten van Brazilië als gevolg van de grote welvaartsverschillen.

Directeur M. van den Berg van de NOVIB - de organisatie die het initiatief nam tot de campagne - zegt: “Economische groei betekent niet dat er een eind komt aan de armoede in een land. In Mexico gaat het economisch redelijk goed. Toch is Chiapas, het gebied in Zuid-Mexico waar eind vorig jaar een opstand uitbrak, één van de armste gebieden in de wereld. Dit geldt ook voor Brazilië en het gebied in het noordoosten.” Hulp aan regeringen is geen oplossing voor het probleem van armoede, vindt Van den Berg. “Hulp moet ten goede komen aan de mensen zelf. Maar het moet verder gaan dan het geven van aalmoezen. Herbert de Souza heeft laten zien dat hoe je dat doet.”

Begin dit jaar startte De Souza een nieuwe campagne, dit keer voor werkgelegenheid. Hij overlegt met het bedrijfsleven en de overheid om een eind te maken aan de enorme werkloosheid. Door initiatieven van plaatselijke vakbonden, wijkorganisaties en plaatselijke overheden hebben al honderden mensen een baan gevonden.

Een groot aantal Europese ontwikkelingsorganisaties wil op VN-top over sociale ontwikkeling in Kopenhagen, volgend jaar maart, de campagne van Herbert de Souza presenteren als voorbeeld, aldus Van den Berg: “Sociale verandering kan alleen tot stand komen als veel mensen daarbij worden betrokken. Als De Souza dit jaar de Nobelprijs krijgt, wordt de symboolfunctie van zijn actie nog sterker.” De organisaties verzamelen handtekeningen om de kandidatuur van De Souza, die in februari voor de Nobelprijs is voorgedragen door de Braziliaanse president Franco, te steunen. NOVIB-vertegenwoordigers zullen persoonlijk gaan lobbyen bij leden van het Nobelcomité in Oslo.