Achter de stranden van de vrede

'Rij door dit vruchtbare land, waar alles groen oogt en ruikt. De krijgsgeschiedenis waait je tegemoet'. De grootscheepse herdenking van D-Day mag nu drommen hoogwaardigheidsbekleders en stromen toeristen trekken, Normandie is al vijftig jaar bedevaartsoord voor Amerikanen, Canadezen, en vooral Engelsen. Sinds jaren drinken de veteranen hier thee in het cafe van het eerste bevrijde meisje van Frankrijk.

De familie Gondree hield zich 6 juni '44 schuil in de kelder van hun cafe, pal naast de Pegasus brug in Benouville. Boven werd een raam ingeslagen. Waren het Duitsers of bevrijders? De Gondrees hielden de adem in. Pas toen zij boven hun hoofd Engels hoorden vloeken, wisten zij dat het goed was. Zij waren de eerste Franse familie die werd bevrijd.

Leslie Chamberlain, nu een flink doorrokende zeventiger, was een van hen: “We hadden dat huis nodig om onze gewonden te verzorgen. Het cafe was op slot, niks te zien of te horen. Toen hebben maar een ruit ingetikt. Het was voor het goede doel.”il,56,52l vliegtuig dat aan een kabel omhoog en door de lucht werd getrokken om via een perfect gecontroleerde landing geluidloos op de plek van actie te landen.

Arlette Gondree was vier toen de Engelse soldaten hier neerstreken. Zij zat met haar ouders in die kelder. Zij herinnert zich nog precies hoe Leslie gewonden binnensleepte en achter, in de eetkamer, een soort veld-operatiekamer inrichtte. Zij is altijd in het cafe gebleven. Nu haar ouders zijn overleden zet zij het alleen voort. “Het is vanzelfsprekend dat ik dat doe, het is een bedevaartsplek voor veel mensen.”

Zij maakt perfecte koffie maar knippert niet wanneer een Engelsman bekent liever een mok thee te drinken - in vriendelijk Engels informeert zij ook naar het mentaal welzijn van de bezoeker. Zij kent haar veteranen, en hun kinderen en kindskinderen, zij weet wat zij voelen.

Met haar heldere, blauwe ogen en haar goudgele opgestoken haar, heeft Arlette een licht bovenaardse uitstraling. Vera Lynn, Jeanne d'Arc, noem de collega's maar op. Zij kijkt alsof zij zeggen wil: 'Hier begon de bevrijding van Europa, iedereen weet het en respecteert het. Behalve de Franse autoriteiten.'Arlette is niet alleen het eerste bevrijde meisje van Frankrijk, zij voert ook jaren lang strijd tegen de onverschilligheid van dat zelfde Frankrijk. Met haar ouders heeft zij al die tijd de banden onderhouden met de helden van toen, die zijn blijven terugkomen met families en herinneringen. Alsof het hun eigen particuliere oorlog was geweest.

Het historische cafe Gondree staat op grond die toebehoort aan de kanaal-autoriteit. “Alleen de muren en het dak zijn van mij.” De officiele instanties proberen haar al jaren weg te krijgen. Om wisselende redenen. Een vorige keer dat Leslie hier kwam, in '88, was het hele huis opeens verzegeld.

Een paar weken geleden probeerden de nationale monumentenmannen het opnieuw. Nu waren de vloeren niet sterk genoeg. In verband met de te verwachte toeloop rond D-Day moest het cafe nodig dicht. Arlette: “Kijk zelf, er is niets mis met de vloeren. Zij rusten op 19 centimeter dikke balken die 48 centimeter uit elkaar liggen. Het kan niet en het mag niet. De brug en het cafe zijn samen Franse en Europese geschiedenis. Een keer zal het tot ze moeten doordringen.”

F rankrijk gaat niet alleen noncha lant om met het cafe, de beroemde Pegasus brug is er helemaal niet meer. De brug, waar de Engelse troepen - dwars door het vijandelijk vuur - triomferend overheen trokken achter doedelzakspeler Bill Millin. Die brug is in november '93 afgebroken, weggehaald, afgevoerd.

Sinds kort staat er een kopie. Monteurs staan het mechaniek nog fijn te regelen, af en toe wil hij niet dicht. Het is ook een grijze brug, hij gaat ook open volgens een curieus rolwankelsysteem en overspant hetzelfde water. Daar houdt de vergelijking op.

De nieuwe brug is breder, zwaarder, lomper en vooral niet echt. De oude, uit 1935, stond op instorten, zeiden de brugmannen. Dat valt reuze mee, zeggen de mensen die in de buurt wonen en waren gehecht aan deze brug, uniek door zijn constructie, en vooral uniek als memento mori, als begin van de geallieerde overwinning.

Aan de overkant storten vrachtwagens ladingen herdenkingsgrint uit om een monumentje in wording. Alles wordt in gereedheid gebracht voor de grote dag. 6 juni duurt in Normandie een paar maanden, maar 6 juni is wel het hoogtepunt. Voor het museumpje (schuin naast het cafe) geven Engelse soldaten een tank en een terreinvoertuig een verse lik camouflageverf - het zijn jongens van de leeftijd die Leslie Chamberlain en Steven Davies hadden toen zij hier vochten.

Beide mannen lopen met de kiezen stijf op elkaar over de nieuwe brug. Tot Davies de stilte doorbreekt: “Heb je de oude brug wel eens gezien? Ik weet waar hij ligt.”

Zij stappen bij me in de auto. Een achteraf weggetje leidt naar een verlaten pakhuisterrein. Verboden toegang. Een hondenbord. Een wegversperring van oude autobanden. “Ga d'r maar omheen.” Achter een loods staat hij opeens. Omzwachteld met hoog prikkeldraadhek. De Pegasus brug. Neergedonderd. Rank en een beetje roestig.

Wij kijken zwijgend naar het opgesloten monument. Een poging tot een vraag. Wat was absurder: die brug in een bezet land achter een doedelzakspelende Schot overtrekken terwijl de vijand op je schiet, of hem nu na vijftig jaar terugzien op een zompige schroothoop? “Geen van beide. We wisten wat we moesten doen, we hadden er twee jaar voor geoefend.” Stilte. Leslie: “De luitenant was de enige van ons die het niet heeft overleefd.” Afwezig met een hand langs zijn verkreukelde nek wrijvend: “Hij werd een keer geraakt, hier op deze plek, arme drommel. Hij is in het cafe overleden.” Het droge commentaar stokt even. Ook nu nog. “Laten we maar teruggaan naar Arlette. Ze heeft ons nodig.”

N ormandie herdenkt al vijftig jaar de bevrijding. De stroom toeristen die nu de gedenktekens, de stranden, de museumgebouwtjes komen opzoeken hoeven zich niet te excuseren. De mensen uit de streek hebben jaren op hen gewacht. Zij hebben meer aan de Engelsen, de Amerikanen, de Belgen, de Nederlanders en zelfs de Duitsers gehad, dan aan de Fransen. Arlette Gondree: “Fransen komen nu allemaal de nieuwe Pegasus brug filmen.”

Rij in een willekeurige richting door dit vruchtbare land. Alles oogt en ruikt er nu groen. De krijgsgeschiedenis waait je tegemoet. Ook van lang voor de oorlog. Op het wandtapijt van Bayeux wordt al gevochten. Dat is een van de best bewaarde stadjes, dat kort de hoofdstad van Frankrijk was na de gedeeltelijke bevrijding.

Andere steden brachtten het er minder goed van af. Caen was voor driekwart in puin geschoten, en kan er dus niets aan doen dat de stad met zijn na-oorlogse wederopbouwstraten niet moeders mooiste is. Ga er toch maar heen. Dat hebben ze verdiend. Het Musee des Beaux Arts (Le Chateau) is bovendien net verbouwd en uitgebreid. Sinds gisteren is er een tentoonstelling over de inspiratie die strand en kust schilders door de eeuwen hebben geschonken. Met Millet, Courbet, Monet, Seurat, Signac, Van Dongen, Braque en De Stael.

Van alle herdenkings-etablissementen is het Memorial in Caen, Musee de la Paix, het meest toekomstgericht. Spannend, waardig, modern; niet overslaan. Met 'vredespark', documentatiecentrum en goede winkel. Wie van daar naar de kust gaat kan vanaf Ouistreham (Sword beach, Brits) rijden langs alle beroemde plekken. Borden (Overlord-l'Assaut en D-Day-Le Choc) geven de routes aan, niet al te precies, maar de belangrijke punten komen vanzelf in zicht.

Het zijn niet allemaal even bijzondere badplaatsen, tot je bedenkt wat hier echt is gebeurd. Soms staat een huis dat een dag of een week vitaal was er nog, op andere plaatsen heeft het vakantie-beton het gewonnen. Een Sherman-tank, of een geschutswagentje op een steen is dan het enige teken van toen.

In Ouistreham, waar de veerboot uit Engeland (en generaal De Gaulle indertijd) aankomt, wisselen chic en Scheveningen elkaar af. In een oude bunker is een Atlantik Wall-museum ingericht. Courseulles, even verderop, is Juno Beach (Canadees). Een mooi duinmonumentje.

Bij Arromanches baanden de Britten zich een weg, strandnaam Gold. Het plaatselijke Musee de Debarquement heeft zeer betrokken, meertalige gidsen en een bewegend model dat laat zien hoe de geniale kunsthaven door de genie werd aangelegd (met acht verdiepingen hoge caissons die uit Engeland waren aangesleept). Door de ramen zie je de zwaar verzakte pontons nog liggen. Nog steeds indrukwekkend. Boven op de duinen wordt een mooi gelegen 'circorama' gebouwd met een 360 graden projectie van historisch filmmateriaal.

De toeristenwinkels bevestigen dat er van dit strand zand (met certificaat) is verkocht, maar zelf doen zij het niet. Alles is verantwoord en vriendelijk. Koekjes in overlevingsblik, knijpers met historische krekelgeluiden, bandjes met radiofragmenten van toen. Een T-shirt met de voorpagina van The New York Times van 4 juni 1944 is het meest wilde dat wordt aangeboden.

V erder naar het Westen zijn de Amerikaanse stranden, Omaha (waar op 6 juni de grote internationale plechtigheid plaatsvindt) en Utah, bij respectievelijk Pointe du Hoc en Sainte-Marie-du-Mont en meer landinwaarts Sainte-Mere-Eglise. In het dorpje Madeleine is in een oude bunker het Utah Beach Landing-museum. Net als het l'Exposition Omaha (op de D 514 buiten Vierville) het werk van liefhebbers en veteranen. Omaha Beach met zijn dramatische geschiedenis is met meer dan een miljoen bezoekers per jaar de topattractie van Normandie.

Om landingen lastig te maken was dit gebied destijds onder water gezet door de Duitsers. Nu is het er door de regen van de laatste weken opnieuw kletsnat. Het is de vraag of de honderden veteranen die weer aan parachutes willen worden uitgeworpen hun plan kunnen uitvoeren. De beroemde kerktoren zal teleurgesteld zijn als er nu niemand in blijft hangen.

Langs de hele route zijn begraafplaatsen. Onder andere in Ranville, Douvre, Hermanville en Bayeux (Brits), Reviers (Canadees), Saint-Laurent (Amerikaans). En niet te vergeten iets landinwaarts La Cambe waar de 21.000 Duitsers liggen (100.000 bezoekers per jaar, waarvan een kwart Duitsers). Het zijn allemaal plekken waar velen terugkomen. Het zien van al die gewone namen blijft iets duidelijk maken waar de journaalbeelden uit Bosnie en Rwanda niet meer in slagen.

Kader: GEORGANISEERDE EVENEMENTEN

Normandie is trots op 6 juni, maar opgelucht wanneer de invasie van staatslieden en zenuwachtige hulp-autoriteiten weer voorbij is. Dan komt de tijd van de mensen. Wie in de voetsporen van de Prinses Irene Brigade wil treden kan met Arke een 10-daagse rondreis maken langs de plekken van toen. Wie op eigen kracht de alleszins haalbare combinatie van vakantie en herdenken aandurft, kan in Normandie deze zomer goed terecht. De 'Bus Verts du Calvados' (inl 00-3331447744) rijden halve en hele dagroutes langs de beroemde plekken. Het voordeel van auto en fiets is dat ontsnappen aan de anderen makkelijker is, maar ook de taxi's zijn gemoedelijk en niet overdreven duur. In het binnenland zijn gites te huur, campings en hotelboerderijen te vinden.

Een greep uit de georganiseerde speciale evenementen:Randonnee cycliste la Voie de Liberte, fietstocht van Cherbourg naar Bastogne, 8 tot 18 juni, 1610 kilometer, deels route generaal Patton, deels langs de stranden.

Marathon de la Liberte, 12 juni, van de Pegasus brug, langs de stranden, naar het Memorial in Caen, 14 kilometer.

Lucht-show op vliegveld Caen-Carpiquet, vliegtuigen van toen en nu, over evolutie van de luchtvaarttechniek sinds D-Day, 26 juni.

1944-1994: vijftig jaar Amerikaanse schilderkunst, 25 juni-18 september, Palais Benedictine, Fecamp De Kooning, Pollock, Warhol, Lichtenstein, enz...

l'Armada de la Liberte, Rouen, 10 tot 17 juli, grootste drie- en viermasters van de wereld en moderne marineschepen. Gecombineerd met l'Armada du Jazz. Na een feestweek vaart Armada de Seine af tot Le Havre (17-18 juli).

Internationaal folklore festival met bevrijders, Lisieux, 19-23 augustus.

Amerikaans filmfestival in Deauville, 2 tot 11 september.

Juin 1944, Le debarquement et l'aide humanitaire Americaine, Musee national de la cooperation Franco-Americaine, Chateau Blerancourt, Blerancourt, 12 juni-29 aug. Inl 00-333396016.En nog een reeks tentoonstellingen, concerten, conferenties en plechtigheden. Meer inlichtingen: ADBN 44, Abbaye-aux-Dames, Place Reine Mathilde, 14015 Caen Cedex, France.Bij plaatselijke VVV's is een overzichtelijke folder met alle belangrijke musea (zo'n twintig), begraafplaatsen en andere gedenkwaardige plaatsen verkrijgbaar.