Indentificatieplicht leidt tot verwarring

De Wet op de identificatieplicht (WID) is vandaag in werking getreden. Een omstreden wet, waarover de afgelopen weken verwarring is ontstaan. Welke kaart moet je nu in welke situatie laten zien? Toch is niet iedereen ontevreden over de ID-plicht. Er zijn ook zoveel “bad people” tegenwoordig, zegt een vrouw op het stadhuis in Amsterdam waar de ID-kaart gretig aftrek vindt.

“Nu kan de politie de goede mensen van de kwade scheiden”, zegt een donker gekleurde vrouw in de hal van het Amsterdamse stadhuis. Ze spreekt Engels en heeft het roze formulier in handen waarmee ze voor ongeveer dertig gulden de gemeentelijke ID-kaart kan aanvragen. Vanaf vandaag, zegt ze, zal ze altijd de ID-kaart bij zich dragen.

Vandaag is de Wet op de identificatieplicht (WID) in werking getreden. Na maandenlange informatiecampagnes van de rijksoverheid en van bedrijven lijkt het langzaam tot de burgers door te dringen dat vanaf vandaag geregeld naar een paspoort, rijbewijs of gemeentelijke ID-kaart kan worden gevraagd. Uit de vele telefoontjes die bij het ministerie van justitie, gemeenten en bedrijven zijn binnengekomen, blijkt dat vooral verwarring bestaat over de vraag welk ID-bewijs in welke situatie moet worden getoond. Ook de precieze status van de gemeentelijke identiteitskaart heeft voor onduidelijkheid gezorgd.

Volgens een woordvoerder van Justitie wordt de gemeentelijke ID-kaart per 1 januari 1995 ingehaald door een andere kaart. Dan komt er een Europees reisdocument dat zal ogen als de gemeentelijke ID-kaart en ongeveer hetzelfde gaat kosten - zo'n dertig gulden. De Europese reiskaart vervangt de toeristenkaart als identiteitsbewijs in het buitenland. Ook in Nederland zal men zich met deze kaart kunnen identificeren. Bij een aantal gemeenten is daarom de gemeentelijke ID-kaart niet te krijgen; daar wacht men het Europese reisdocument af.

Volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) kunnen Nederlanse burgers de gemeentelijke ID-kaart nu al in landen van de EU gebruiken als wettig identificatiemiddel. “Er is een uitspraak van het Europese Hof dat een nationaal ID-bewijs waarop de identiteit en de nationaliteit van de houder is vermeld, ook een geldig ID-document is in andere EG-landen”, aldus een woordvoerder. Een gemeente-ambtenaar op het Amsterdamse stadhuis, belast met de ID-kaarten, zou het “te gek” vinden als deze kaart in het buitenland niet als ID-bewijs zou gelden, “gezien de hoeveelheid gemeentelijke ID-kaarten die landelijk zijn uitgegeven”.

De donkere dame op het Amsterdamse stadhuis zegt geen enkel bezwaar te hebben tegen de invoering van de beperkte ID-plicht. Er zijn zoveel “bad people” tegenwoordig. Overigens zal ze niet alleen haar gemeentelijke kaart, maar ook haar paspoort bij zich dragen. Stel je voor dat de politie de ID-kaart als onvoldoende aanmerkt. De vrouw spreekt geen Nederlands. Ook de jongeman die na haar aan het loket verschijnt is donker en spreekt geen Nederlands. Hij vindt dat de kaart gratis moet zijn. Buitenlanders kunnen geen gemeentelijke ID-kaart krijgen; die is er alleen voor Nederlandse staatsburgers. Vreemdelingen moeten zich vanaf vandaag kunnen identificeren met een verblijfsdocument of met een bewijs van toelating.

In Amsterdam komen meer mensen de ID-kaart aanvragen dan was verwacht. De vraag naar dit nieuwe document, dat onder meer het oudere en fraudegevoelige post-identiteitsbewijs moet vervangen, is sterk aangetrokken. Werden begin van het jaar zo'n zeven à acht kaarten per dag aangevraagd, nu is dat aantal opgelopen tot veertig.

Twee grote groepen van burgers zullen nauwelijks met de WID worden geconfronteerd: jonge kinderen en bejaarden. Jonge kinderen zullen zelden een rekening openen, zwartrijden, een baantje hebben of betrokken raken bij voetbalvandalisme. Bejaarden zullen zich slechts zeer incidenteel hoeven te identificeren, bijvoorbeeld wanneer ze een bejaardenpas willen krijgen.

Een jonge Surinaamse vrouw heeft een gemeentelijke ID-kaart aangeschaft “omdat hij een stuk goedkoper is dan een paspoort”. De invoering van de WID behaagt haar allerminst. “Het is nu voor voetbalrellen en wanneer je zwartrijdt, maar ik ben bang dat dit het begin van het einde is.” Zij ziet het gevaar opdoemen dat in de toekomst vooral donker gekleurde mensen hun identiteit zullen moeten aantonen.

De Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie zegt het “logisch” te vinden dat de ID-plicht nu geldt voor het aanvragen van uitkeringen en bij financiële transacties. De stichting waarschuwt echter wel voor discriminatie als mogelijk neveneffect van de ID-plicht op het werk. Bij controles waarbij wordt gezocht naar illegale vreemdelingen “zijn mensen met een andere huidskleur bij voorbaat verdacht”, aldus de stichting, die verwijst naar een grootschalig politie-optreden bij een filiaal van Blokker in Geldermalsen een jaar geleden. Daar deden tientallen politieagenten een inval bij het bedrijf, nadat bij ambtenaren van de toenmalige Dienst Inspectie Arbeidsverhoudingen (DIA) het vermoeden was gerezen dat er veel illegale vreemdelingen aan het werk zouden zijn. Zo'n tachtig werknemers werden vastgehouden, van wie er uiteindelijk twee illegaal bleken te zijn.

Volgens de werkgeversorganisatie VNO is uit de honderden telefoontjes van bedrijven met vragen over de invoering van de identificatieplicht niets gebleken van angst voor een verhoging van het aantal controles. “Dat kan zonder de identificatieplicht ook”, aldus een woordvoerder van het VNO. De invoering van de WID heeft het bedrijfsleven wel al “miljoenen guldens” gekost. Dat geld is vooral gaan zitten in voorlichtingscampagnes en de aanpassing van de administraties van de ondernemingen. Van elke werknemer moet een kopie van een ID-bewijs aan de personeelsadministratie worden toegevoegd. De laatste maanden zijn bij het VNO vooral veel vragen binnengekomen over 'speciale gevallen', zoals de arbeidsverhouding tussen werkgever en stagiaires, freelancers en gedetacheerde buitenlandse werknemers. Volgens het VNO is met Justitie de afspraak gemaakt dat in de beginperiode “soepel” zal worden opgetreden.

Volgens de Nederlandse Spoorwegen zal er voor conducteurs en treinreizigers vanaf vandaag niet veel veranderen. “Onze conducteurs probeerden al achter de identiteit van zwartrijders te komen”, zegt een woordvoerder. “Nu beschikken ze over een aantal sancties, zoals het overdragen van een zwartrijder aan de spoorwegpolitie.” De NS laten het aan de conducteurs over om te beoordelen of dat middel ook wordt toegepast. Overigens verwachten de Spoorwegen niet dat het aantal reizigers zonder geldig kaartje nu drastisch zal afnemen. Vanaf 1 januari volgend jaar komt er op de treinen een nieuw systeem van kaartcontrole bij het in- en uitstappen. Daarbij zullen de mazen van het net wel belangrijk kleiner worden, verwacht de NS. De ID-plicht maakt onderdeel uit van het nieuwe systeem.

Een beveiligingsambtenaar van het Amsterdamse gemeentelijke vervoerbedrijf (GVB) weet nog niet wat hij straks precies moet bekijken als hij een zwartrijder aantreft. “We hebben nog geen instructie gehad”, zegt hij. Of de WID het zwartrijden zal inperken, vraagt hij zich af. “Het is een middel, maar of het ook gebruikt zal worden moeten we nog zien.” Volgens een woordvoerder van het GVB hebben alle controleurs volgende week de speciale cursus over het omgaan met de ID-plicht gevolgd. “In de overgangsfase kijken we het even aan. We zullen genoegen nemen met wat men laat zien, of dat nou een bankpas is of een post-identiteitsbewijs of een pas 65+.”

Op het perron halte Waterlooplein bevindt zich één zwartrijder. Hij is jong en heeft versleten kleren aan. Als de metro naar het Centraal Station verschijnt, kijkt hij eerst goed of er geen controleurs instappen. Terwijl hij praat, schiet zijn blik schichtig heen en weer. Van de WID heeft hij nog nooit gehoord. “Ik heb altijd een papiertje met mijn naam er op bij me, jongen. Ik geloof dat je nu een pasje nodig hebt, met je foto erop, hé? We zullen wel zien.”