Het volle Russische leven, maar geen Tsjechov

Net als honderdvijfenzeventig HAVO- en VWO-scholieren maakte Laura Starink, slavist, gisteren het eindexamen Russisch. Vandaag de laatste examenbespreking.

Het kan geen toeval zijn dat de eerste tekst van het eindexamen Russisch een artikel uit de Literatoernaja Gazeta van 1990 is over een vrouw die een val van vijf kilometer hoogte uit een neerstortend vliegtuig overleeft. Nu zelfs de piloten van Aeroflot staken omdat ze te bang zijn achter de versleten stuurknuppel te kruipen, kun je je nauwelijks een actueler onderwerp voorstellen dan het verhaal van Larisa Savitskaja, die van de staatsverzekeringsmaatschappij Gosstrach 75 roebel schadevergoeding kreeg uitgekeerd voor een leven vol rugklachten.

Het stuk is uit het volle Russische leven gegrepen en dat geldt ook voor de andere teksten, over de familie Nikitin en hun zeven wonderkinderen, over de bouw van een hoge-snelheidslijn Leningrad-Moskou-Kiev-Kaukasus, over een meteorietenbombardement uit de kosmos, over lastige burgers die aan 'paranoide schizofrenie' lijden en, hoe kon het ook anders, over de Moskouse metro, die volgens de krant Sovjetskaja Rossia smerig zou zijn, een apert onjuiste bewering, maar daar gaat het hier niet om. Het zijn zonder uitzondering redelijk recente kranteteksten. Ik neem gemakshalve maar aan dat de scholieren een woordenboek mochten gebruiken, want anders had ik aan het eind van mijn eerste studiejaar Russisch mijn collegegeld moeten gaan terughalen.

Dat alle teksten uit kranten afkomstig zijn heeft misschien het voordeel dat de onderwerpen actueel zijn, maar het nadeel dat de Russische journalistiek doorgaans vrij beroerde of oninteressante teksten aflevert. Een voorbeeld. “Wat zijn op dit moment de belangrijkste problemen van de Moskouse metro? Het grootste probleem zijn de constructiefouten van de roltrappen.” Of: “De wetenschappers van de Siberische afdeling van de Academie van wetenschappen vinden het de hoogste tijd om een beslissing te nemen over de instelling van een langlopend internationaal astronomisch programma voor de ontdekking van grote kosmische lichamen en de observatie van de meest gevaarlijke daarvan”. Voorwaar geen proza dat de liefde voor de Russische taal in de scholier zal doen ontbranden.

De multiple choice-vragen eisen een vrij goed begrip van de tekst, die hier en daar ook behoorlijk moeilijke uitdrukkingen bevat. Wanneer de Moskovieten klagen over de 'lage cultuur' van het metropersoneel, bedoelt men in het Russisch niet dat het een slechte vooropleiding heeft genoten, maar dat het zich onbeschoft gedraagt. Een bezoek aan de Moskouse metro en je begrijpt wat hier wordt bedoeld, maar dit vereist meer dan grammaticale kennis.

De lastigste tekst is een ingezonden brief uit Moskou Nieuws over het Sovjet-begrip karatelnaja psichiatria, een term die in het Nederlands doorgaans vertaald wordt met psychiatrie als strafmiddel. Hiermee doelt men op het onder Brezjnev gangbare opsluiten van dissidenten in psychiatrische inrichtingen, waar ze onder dwang met neuroleptica werden behandeld. Welke middelbare scholier weet trouwens nog wat dissidenten zijn? De brief verlangt een vrij gedegen achtergrondkennis, maar wellicht is dit onderwerp het afgelopen jaar in de les uitputtend behandeld. De zin “ik denk dat zulke razzia's vast en zeker waren afgesproken met E.K. Ligatsjov, die toen eerste partijsecretaris van het provinciaal comite van de CPSU was” bevat vele voetangels en klemmen: een in het Russisch niet ongebruikelijke omkering van woordvolgorde, een dubbele ontkenning (die je vertaalt met iets als 'vast en zeker'), een stukje ambtenarenjargon en een afkorting voor 'provinciaal partijcomite' (obkom), een woord dat met de val van het communisme achter de horizon is verdwenen.

Omdat ik zelf de taal met veel vallen en opstaan pas op de universiteit heb geleerd, heb ik me altijd afgevraagd wat het niveau van Russisch op de middelbare school zou zijn. Ik moet zeggen: dat valt niet tegen. Als je, al dan niet met behulp van een woordenboek, een normaal krante-artikel kunt lezen, ben je een heel eind. Het blijft intussen treurig dat de leerlingen niet een normale literaire tekst wordt voorgelegd, een gedicht of een stukje Tsjechov, dat de zinnen streelt. De mooiste zin in de eindexamenteksten is wellicht deze: “In de hemel boven de taiga in het verre Oosten knalden twee vliegtuigen op elkaar”. Goede tweede: “Ach, wij Russen zijn een koopje voor onze dierbare staat”.