Een gestileerde blik in de Zuidafrikaanse hel

Lolamoviola: Confessions of a Yeoville Rapist, Ned.3, 23.21-0.08u.

Het kan geen toeval zijn dat de in Nederland actieve filmmakers met een Zuidafrikaanse achtergrond - Ian Kerkhof, Saskia Vredeveld, binnenkort ook Daniel Daran - graag sadomasochistische thema's behandelen, althans gewelddadige elementen in hun relatiefilms stoppen. Kerkhof, in 1992 winnaar van het Gouden Kalf voor Kyodai Makes the Big Time en dit jaar afgestudeerd aan de Nederlandse Filmacademie, zei eens dat je onmogelijk in Zuid-Afrika op kunt groeien, zonder je voortdurend bewust te zijn van de al dan niet openlijke gewelddadigheid in de relaties tussen mensen. Volgens de door Kerkhof gereleveerde statistieken wordt er in zijn geboorteland elke 83 seconden iemand verkracht.

Voor het eerst sinds hij acht jaar geleden naar Nederland kwam, draaide Kerkhof in april, tijdens de verkiezingen, een film van ruim een uur in Zuid-Afrika, om precies te zijn in Yeoville (spreek uit: Joo-vil), een relatief welvarende en progressieve voorstad van Johannesburg. Confessions of a Yeoville Rapist, tot stand gekomen in de 'Lolamoviola'-reeks VPRO-tv-films moest het portret worden van een 'psychotische cultuur', in het land van barbecues, rugby, zonneschijn en verkrachting.

Kerkhof koestert weinig illusies over de toetreding van een democratisch Zuid-Afrika tot de westerse beschaving. Hij vreest slechts dat de door 17de eeuwse normen bepaalde, ook en juist in de onderlinge persoonlijke verhoudingen verziekte samenleving nu in staat gesteld zal worden haar mentaliteit te exporteren.

Om deze gedachtengang te verduidelijken koos de regisseur voor een associatieve, theatrale vorm. Drie acteurs (een zwarte, een jood en een vertegenwoordiger van de angelsaksische cultuur) stoten een stroom van verbale obsceniteiten over elkaar uit. Het paradoxale in hun optreden is de tedere onderstroom, alsof ze wanhopig zoeken naar een andere vorm van mannelijkheid dan het hun opgedrongen 'machismo'. Het blijkt uit het als een 'mantra' zingen van de steeds herhaalde regels 'Nice to meet you / Please don't rape me' of uit de door cameraman Joost van Gelder vloeiend en met gevoel voor schoonheid-in-het-lelijke gecomponeerde beelden.

Het probleem voor de niet in deze wrede wereld ingewijde buitenstaander is dat de barrière te hoog is. Confessions of a Yeoville Rapist werpt een zo afstotelijke blik in de diepte van een onleefbare hel, en dan ook nog eens in een gestileerde, nauwelijks ruimte tot ademhalen biedende vorm, dat ik me moeilijk iemand kan voorstellen die vrijwillig het einde van de film haalt. De compromisloze en benauwende vormgeving, die Kerkhofs handelsmerk geworden is, bereikt hier de hardste kern tot nu toe. Het is ongetwijfeld een sleutelfilm tot beter begrip van Kerkhofs obsessies, maar ik kan het moeilijk meer aanzien.