Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Sport

De Joegoslavische Morphy

Op het bedrijfsfeest zette iedereen altijd het beste beentje voor. Carrières en liefdesverhoudingen konden gemaakt en gebroken worden op dit jaarlijkse hoogtepunt van het kantoorleven. Kees wist dat een spirituele conversatie van het grootste belang zou zijn, meer nog dan vaardigheid op de dansvloer. Maar waar zou hij over moeten praten? De laatste tijd hoorde hij wel eens wat over een moeilijk spel dat schaken heette. Kees besloot om zich goed op het feest voor te bereiden en verdiepte zich in de regeling van de wereldkampioenschapscyclus van de Fidé. Verbeeldde hij het zich dat Brenda laatst naar hem gelachen had? Voor alle zekerheid nam hij ook nog even het Elo-ratingsysteem door. Nu kon er niets meer mis gaan.

Ik kan niet zeggen dat het voorgaande erg geloofwaardig klinkt. Maar er zijn er die er anders over denken. Vorig jaar verscheen het boekje Bluff your way in Chess. Het is een deeltje uit een serie, The Bluffer's Guides. De bluffersgidsen leren je mee te praten over onderwerpen waar je in het geheel niets van afweet. De serie is wel een beetje van de oorspronkelijke koers afgeweken. Het lijkt nu of men de bluffer echt iets wil leren en daar heeft hij weinig aan. Het zijn misschien niet de opwindendste feestjes waar men kan schitteren met kennis van de Fidé-cyclus en het ratingsysteem. Zelfs onder schakers kan je beter met iets anders komen. “De allergrootste was niet Steinitz of Lasker, maar Mason. Natuurlijk alleen als hij nuchter was.“ Of: “Is het niet opvallend dat alle grote schaakarbiters krankzinnig zijn geworden?“ Dat klinkt deskundiger. De blufboekjes zijn te serieus geworden. Toch is het een eer voor het schaken, dit boekje. Na literatuur, muziek, politiek en vele andere belangwekkende onderwerpen, is nu het schaken door de bluffersgidsen aangewezen als een vakgebied waarover de barbaar moet kunnen converseren wil hij meetellen. Ik meld het met trots.

Een ander curieus boekje is Fuderer, een eigentijdse Morphy, door Siep H. Postma. Niet de inhoud is curieus, die is serieus en belangwekkend, maar het feit dat het boekje verschenen is in de Jeugdschaakserie van uitgeverij Van Spijk. In toon en inhoud heeft dit kleine (55 blz.) boekje nauwelijks iets dat het speciaal voor kinderen geschikt maakt. Voor de jeugd niet erg, die kan slechts aansterken van deze stevige kost, maar menig volwassen schaker kan het nu over het hoofd zien, wat jammer zou zijn.

Postma beschrijft hoe hij omstreeks 1950 lid werd van een fanclub van de in 1931 geboren Joegoslavische schaker Andrija Fuderer. Een schaker met een prachtige aanvalsstijl. De uitdrukking 'Joegoslavische Morphy' is van Euwe. Evert Straat schreef later over 'deze nieuwe Aljechin'. De leden van de fanclub konden veel moois van hun held bewonderen, maar ze moesten ook veel teleurstellingen verwerken. Fuderer is een schaker die zijn schitterende belofte niet heeft waargemaakt.

Het belangrijkste toernooi waar hij aan meedeed was het interzonale toernooi van Gotenburg 1955. Een geweldig toernooi van 21 ronden, dat bijna zes weken duurde. De fanclub van Postma was overtuigd dat dit voor Fuderer de eerste stap naar het wereldkampioenschap zou zijn. De club moest erbij zijn en werd gedwongen zich te splitsen. De ene helft zou het eerste deel van het toernooi meemaken, de andere helft het slot. Het eerste reisgezelschap werd rijk bedeeld met schitterende winstpartijen van Fuderer, maar het tweede zag Fuderers Waterloo. Hij verloor zes keer en maakte nog een paar remises. Daarna trad hij nog slechts incidenteel op, soms met groot succes, maar niet vaak genoeg om te verhinderen dat trouweloze leden van de fanclub overliepen naar Tal en Fischer. Nu woont Fuderer als ingenieur in België. Hij schaakt bijna nooit meer en heeft volgens Postma geen schaakbord thuis. Heel af en toe wordt hij door de schaakclub Deurne opgeroepen als reserve. De schaker die dan tegen hem moet spelen, zoals een paar jaar geleden John van der Wiel, heeft het gevoel dat een geestverschijning tegenover hem zit, een legende uit een lang vervlogen tijdperk. Fuderer kan het nog wel. Tegen Van der Wiel maakte hij een makkelijke remise.

Postma heeft 36 partijen van hem verzameld. Een van de opwindendste was die tegen Najdorf in Gotenburg. Volkskrant-verslaggever Straat schreef indertijd over die partij: “In een nooit vertoonde stelling rocheerde Najdorf naar de open lucht aan zijn koningskant, die men geen vleugel meer kon noemen. Fuderer bleef met zijn koning staan waar hij stond en was ijverig overal tegelijk in de weer: in het centrum, op de vleugels, en op de basislijn. Najdorf offerde een pion en Fuderer offerde er een terug. Najdorf offerde nog een pion en Fuderer offerde een loper. Najdorf offerde óók een loper, en Fuderer, die zich niet wou laten kennen, offerde een dame.“(...) “Te analyseren viel deze enorme verwarring onmogelijk - we hadden ternauwernood tijd om onze hartkloppingen de baas te worden. Secondant Orbaan nam een aspirientje.“

Wit Fuderer-zwart Najdorf, Gotenburg 1955

1. d4 Pf6 2. c4 c5 3. d5 e5 4. Pc3 d6 5. e4 g6 6. h3 Lg7 7. Pge2 Pa6 8. Lg5 Pc7 9. Dd2 a6 10. a4 Tb8 11. a5 b5 12. axb6 Txb6 13. g4 h6 14. Le3 h5 15. g5 Ph7 16. Pc1 f5 17. gxf6 Lxf6 18. Ta3 Lh4 19. Pb3 Pf8 20. Tg1 Df6 21. Pa5 Ld7 22. Pa2 Ph7 23. b4 0-0 24. Tb3 Tfb8 25. Le2 Kh8 26. Ld1 La4 27. Tb1 Lxd1 28. Txd1 Df3 29. Txg6 Tf8 30. De2 Dxe4 31. Th6 Tbb8 32. Pc6 Tf3 33. Lxc5 Df4 34. Lxd6 Lxf2+ 35. Dxf2 De4+ 36. De2 Te3 37. Pc3 Txe2+ 38. Pxe2 Dh4+ 39. Kd2 Dg5+ 40. Kc2

DIAGRAM 1

40...Te8 41. Txh7+ Kxh7 42. Lxc7 Dg2 43. Td2 De4+ 44. Kb2 Dxc4 45. Pc3 e4 46. Te2 e3 47. Le5 Dd3 48. Kb3 h4 49. Te1 Dd2 50. Te2 Dd3 51. Lc7 Df5 52. Pd4 Dxh3 53. d6 Kg6 54. Pd5 Kf7 55. Kc3 Te4 56. Kd3 Dg4 57. Pc6 Df5 58. Pxe3 Dh7 59. Tf2+ Tf4+ 60. Ke2 Txf2+ 61. Kxf2 Ke6 62. Pd4+ Kd7 63. Pf3 Dg7 64. Pc4 Dc3 65. Pfe5+ Ke6 66. d7 Dg3+ 67. Ke2 Dg2+ 68. Kd3 Df1+ 69. Kc2 Df5+ 70. Kb2 Df2+ 71. Ka3 Dg3+ 72. Ka4 Dc3 73. d8D Zwart gaf op.

Nog een keer Straat: “Ze blijft zonder twijfel de merkwaardigste (partij) van het toernooi en een der tintelendste, ooit gespeeld.“

En nog eens:

DIAGRAM 2

Wit Euwe-zwart Straat, VAS winterwedstrijd 1922/23. Vorige week werd hier de vraag opgeworpen hoe zwart remise maakte. Dat ging zo: 30...Dc7-c2+! 31. Kb2-a3 Dc2xb3+! 32. Pd4xb3 d5xe4 33. Th1xc1 Tc8xc1 34. Pb3xc1 e4xd3 35. Pc1xd3 en remise overeengekomen.