Bij een hondje zingt ze woef woef, bij een muis gilt ze

Muziek is mijn adem...: Zondag, Ned.3, 21.21-22.32u.

“Ik ben er trots op dat mijn stemcapaciteiten de geschiedenis van de eigentijdse muziek hebben veranderd.” Zó begint Cathy Berberian zelf het door Carrie de Swaan prachtig gemaakte tv-portret Muziek is mijn adem... dat de VPRO zondag uitzendt van deze vroegtijdig overleden zangeres, een van de meest eigenzinnig zingende vrouwen van deze eeuw. De uitspraak van Berberian bevat geen enkele grootspraak en bewijst vooral hoe bewust ze omging met haar fenomenale talent. Want met haar stem kon Cathy Berberian niet alleen álles zingen, maar ook elk denkbaar en ondenkbaar niet-muzikaal geluid voortbrengen en tot muziek en kunst verheffen.

Cathy Berberian (1925-1983) werd in New York geboren uit Armeense ouders, kreeg een opleiding aan de degelijke Juilliard School of Music en kwam in 1949 naar Milaan, om ervaring op te doen aan de Scala. De nog jonge Luciano Berio begeleidde haar als pianist, drie maanden later waren ze getrouwd en werd Cathy Berberian opgenomen in de wereld van de avantgarde: Bruno Maderna, Henri Pousseur, Karlheinz Stockhausen, John Cage, Sylvano Bussotti, de Studio di Fonologia.

Berberian bleek de katalysator en de muze voor een deel van de naoorlogse vernieuwing van de muziek. Cage schreef Fontana Mix voor haar en wanneer werd er beeldender muziek op tv gecomponeerd dan in dit stuk? Cage schreef geen noten maar produceerde tekeningetjes en lijntjes bij de teksten, die Berberian zong. Bij een hondje zingt ze woef, woef en bij een muis gilt ze. Als het lijntje omhoog gaat, zingt Berberian hoge noten, een golflijntje levert een coloratuur op, alles door Berberian uitgevoerd naar haar eigen hoogstpersoonlijke inzicht.

Berberian was een fascinerende podiumpersoonlijkheid, ze was een performer die in de jaren '60 uitgroeide tot een cultfiguur en alle grenzen in de muziek overschreed. Bussotti schreef een opera voor haar, Luciano Berio componeerde uiteraard het meest voor Berberian: stukken als Omaggio à Joyce, Circles, Visage, Sequenza en Folksongs behoren inmiddels tot de 20ste-eeuwse klassieken. Louis Andriessen arrangeerde voor Berberian Beatles-songs in diverse stijlen. Harnoncourt liet haar Monteverdi zingen. En Berberian maakte zelf ook muziek, zoals Stripsody.

Het goede van dit tv-portret is dat fragmenten uit verschillende stukken niet te kort duren en recht doen aan de muziek en aan haar capaciteiten als vertolkster, terwijl Berio, Bussutti, Harnoncourt en anderen zinnige dingen over haar persoponlijkheid en betekenis zeggen. En dan zijn er die roerende amateur-filmbeelden uit haar jeugd, de uitspraken van haar dochter - voor het befaamde portret van Berberian - over de moeilijke tijd na haar scheiding van Berio en haar treurige laatste jaren: ze was blind, bleef niettemin optreden en overleed aan een hartkwaal.

Vorig jaar, tijdens een herdenking in de Scala, waren er in Folksongs vier zangeressen nodig om de variëteit aan vocale kwaliteiten van Berberian te benaderen. En dan nog.