Wijze wetenschap

Thomas A. Bass: Reinventing the Future. Conversations with the World's Leading Scientists 272 blz., Addison Wesley 1994, ƒ 65,60 (een paperback-editie verschijnt begin volgend jaar)

Na de Tweede Wereldoorlog was de fysica uitgegroeid tot de hoogste vorm van natuurwetenschap. Mede als gevolg van successen als de ontwikkeling van de atoombom (het Manhattan Project) en van de radar stond het atoom in het middelpunt van de belangstelling. Zo leek het een potentieel onuitputtelijke bron van energie. Daarnaast werden ook miljarden guldens uitgegeven om de ultieme bouwstenen van de natuur te ontdekken. Als deze waren gevonden, zou niets een volledige verklaring van de natuur meer in de weg staan: de Theorie-van-Alles was nabij! En er werden inderdaad grote successen geboekt: talrijke Nobelprijzen vielen de onvermoeibare speurders naar de mysterieuze elementaire deeltjes ten deel.

Wanneer Thomas A. Bass, die in zijn nieuwe boek Reinventing the Future een serie interviews met 'de meest vooraanstaande wetenschappers ter wereld' bijeen heeft gebracht, iets soortgelijks veertig jaar eerder zou hebben ondernomen, zou hij voornamelijk met fysici hebben gesproken. Maar tegenwoordig is dat helemaal anders. Zo blijkt er onder andere geen geld meer te zijn voor nog grotere, nog meer megalomane deeltjesversnellers: de fysica is uit de mode en heeft zijn vooraanstaande plaats binnen de natuurwetenschappen moeten afstaan.

Eenzelfde optimisme als de fysici vroeger ten toon spreidden is de laatste jaren te beluisteren wanneer het over de genetica en de moleculaire biologie gaat: de mens kan worden 'verklaard' door zijn DNA bloot te leggen. Genetische defecten zullen worden gerepareerd, menselijk gedrag kan worden veranderd en ziektes uitgebannen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de 'world's leading scientist' van vandaag werkzaam is op een van bovengenoemde gebieden en dat de natuurkunde helemaal uit is: de enige fysicus in het gezelschap houdt zich bezig met chaos-theorie en het voorspellen van de aandelenkoersen.

Helemaal representatief kan de keuze van Bass toch niet genoemd worden; zo is het op zijn minst merkwaardig dat geen enkele 'geschikte' astronoom of kosmoloog gevonden kon worden. Daarbij gaat het wat ver wanneer hij beweert dat al zijn gesprekspartners 'leiders waren van wetenschappelijke revoluties'. Dat neemt niet weg dat zij allen boeiende, maatschappelijk betrokken persoonlijkheden blijken te zijn, met veel inzicht en wijsheid.

Een van die 'relatief onbekenden' is de Amerikaanse genetica Mary-Claire King, hoogleraar aan de Universiteit van California in Berkeley. Daar doet ze onderzoek naar onder andere de genetische aspecten van een ziekte als borstkanker en identificeerde ze reeds een aantal genen die mensen weerbaarder maken tegen het aids-virus.

In de roerige jaren zestig gaf King haar studie tijdelijk op om Ralph Nader, de bekende Amerikaanse consumenten-activist, te ondersteunen bij zijn onderzoek naar de effecten van pesticiden op mensen die werkzaam zijn in de landbouw. En nog steeds houdt ze bij alles wat ze doet het uiteindelijke nut voor anderen voor ogen. Sinds 1984 staat ze de Dwaze (Groot)Moeders in Argentinië bij in hun strijd met de autoriteiten om hun kleinkinderen terug te krijgen, die tijdens de militaire overheersing na de dood van hun ouders bij pleeggezinnen werden ondergebracht. King ontwikkelde een aantal specifieke genetische markers, waardoor het mogelijk werd een genetische verwantschap aan te tonen. Zo konden al in meer dan vijftig gevallen grootouders worden herenigd met hun kleinkinderen.

Volgens King kennen wetenschappers drie drijfveren: nieuwsgierigheid, altruïsme en ambitie. Vooral die laatste twee kunnen natuurlijk wel eens op gespannen voet komen te staan. Luc Montagnier, biochemicus en ontdekker van het aids-virus, ziet zichzelf als een gokker die uit is op de grote klapper. Een Nobelprijs is dan nog wel het minste waar hij in dit verband op doelt: nee, hij wil eeuwige roem!

Door volkomen frank en vrij te vragen verleidt Bass zijn gesprekspartners tot het doen van dergelijke uitspraken. Soms is echter een op het oog onschuldige vraag (naar iemands geboorteplaats bijvoorbeeld) al voldoende voor een bijzonder heftige reactie. James Black, ontdekker van immens populaire geneesmiddelen tegen angina, hoge bloeddruk, maagzweren en nog een aantal aandoeningen, blijkt absoluut niet gediend van enig gewroet in zijn verleden. Dat iemand als hij in het verloop van het zo dramatisch begonnen gesprek toch nog verrassend veel over zichzelf bloot geeft, mag dan ook zeker de verdienste genoemd worden van Bass. Hij voldoet volledig aan de doelstelling die hij zich stelde toen hij in 1987 aan het boek begon: 'To maximize surprise!'