Slowakije; Ivan is iets hoogs geworden maar hij blijft opgewekt

BRATISLAVA, 30 APRIL. Mijn oude Slowaakse makker Ivan is plotseling iets behoorlijk hoogs geworden in zijn land. Een paar maanden geleden was ik hem in Praag tegen het lijf gelopen, nadat we elkaar twaalf jaar lang niet hadden gezien. In de tijd dat we elkaar regelmatig ontmoetten - we waren toen beiden correspondent in Belgrado - viel hij op door z'n opgewektheid en zijn, voor een vertegenwoordiger van het toenmalige verkalkt-communistische Tsjechoslowaakse persbureau CTK, ongebruikelijke relativeringsvermogen.

Ivan was altijd opgeruimd, had altijd een paar raillerende grappen achter de hand en leek er allerminst onder te lijden dat hij werkte voor een van de meest deprimerende regimes in Oost-Europa. Zijn Tsjechische collega in Belgrado destijds, correspondent van het partijdagblad Rudé Právo, leek daarentegen juist de belichaming van dat regime.

De hernieuwde kennismaking met Ivan in Praag was kort maar hartelijk: natuurlijk, als ik in Bratislava was moest ik hem bellen, dan konden we herinneringen ophalen. Maar daarvan is het vorige week, toen ik met hem had afgesproken op zijn kantoor bij TASR, het Slowaakse persbureau dat zich net als de republiek van de Tsjechoslowaakse moeder heeft afgescheiden, niet gekomen.

Juist op de avond voor mijn bezoek had het Slowaakse televisiejournaal het bericht gebracht dat de directeur-generaal van het persagentschap TASR, Dusan Kleiman, was ontslagen en dat Ivan Melichercík, míjn Ivan dus, de belangrijkste kandidaat was voor de opvolging. Het lag voor de hand dat ons gesprek niet ging over het verleden, maar over de actualiteit. En over de directe voorgeschiedenis daarvan.

In zijn korte bestaan als zelfstandig persbureau heeft TASR namelijk een bijna even stormachtige ontwikkeling doorgemaakt als de regering van Vladimír Meciar, de vorige maand gevallen Slowaakse premier. Die ging er van het begin af van uit dat een persbureau uitsluitend moet worden beschouwd als verlengstuk van het ministerie van cultuur en als spreekbuis van zijn kabinet. Het was dus premier Meciar zelf die Kleiman, een trouw aanhanger, in september 1992 parachuteerde als directeur-generaal van het net opgerichte TASR. Vandaar ook dat TASR nooit voor vol werd aangezien en dat het Tsjechische CTK, waaruit het was voortgekomen, alle contacten had verbroken.

De geloofwaardigheid van het persbureau werd nog verder aangetast toen Kleiman, op instigatie van dezelfde Meciar, ermee akkoord ging dat binnen de muren van het persbureau een krant werd opgericht, Republika. Immers, zo vond de premier, alle kranten in Slowakije schreven kritisch over Meciar en de HZDS, zijn 'Beweging voor een Democratisch Slowakije', en het werd tijd dat er een dagblad kwam dat 'onbevooroordeeld' was. En zo kreeg Meciar een partijkrant die zonder betaling kon beschikken over het materiaal van het persbureau en die fungeerde als propaganda-orgaan van de regering en de HZDS.

Maar partijkranten zijn niet langer in de mode in Oost-Europa, zelfs niet in Slowakije. Republika hield zelfs de schijn van onafhankelijkheid niet op en boekte, ondanks de voordelige regeling met TASR, alleen maar verliezen. Voor achttien miljoen kronen (één miljoen gulden) staat de krant in het krijt bij de drukkerij.

Het is duidelijk dat de nieuwe Slowaakse regering onder premier Moravcík een eind moest maken aan een toestand waarbij de belastingbetaler opdraait voor een verlieslijdende krant. Maar dan moest Kleiman weg. Een moeilijke beslissing, omdat Kleiman al had gedreigd dat hij een enorme campagne zou organiseren tegen 'politieke ontslagen'. Maar het gevaar dat er van alle HZDS-adepten die ontslagen worden martelaren worden gemaakt heeft de regering op de koop toegenomen.

In de kamer van Ivan is het een komen en gaan, de telefoon staat niet stil, iedereen wil zijn reactie horen op het ontslag van Kleiman. Getergd gebaart hij naar zijn collega, die vragend met de hoorn in de hand staat. Ivan is er niet. Ivan is in vergadering.

“Die krant, dat is het eerste dat ik zal veranderen als ik word benoemd”, zegt Ivan, zich naar mij overbuigend, op een samenzweerderige toon. “Het is toch te gek, een persbureau dat tegelijkertijd de meest partijgebonden krant van het land herbergt? Aan een persbureau mag juist geen enkele politieke geur zitten. De benoeming van Kleiman was zuiver politiek. Ik wil van TASR weer een echt persagentschap maken, een agentschap dat de feiten objectief en onpartijdig weergeeft. Berichtgeving moet de prioriteit zijn. Al het overige is parasitair.”

Ivan - later op de dag ging de Slowaakse regering akkoord met zijn benoeming - krijgt de komende tijd heel wat zorgen aan zijn kop. De banden met Republika moeten worden doorgesneden, er zullen mensen moeten worden ontslagen, de band met Ceteka moet worden hersteld. Maar Ivan blijft er vrolijk onder. In elk geval de komende vijf maanden is hij de baas bij het Slowaakse persbureau. Daarna zijn er verkiezingen in Slowakije en is de kans niet uitgesloten dat Meciar terugkeert. En dat die weer allerlei beslissingen terugdraait.

Maar van sombere voorspellingen wil Ivan niets weten: “Dan zien we wel weer”, besluit hij opgewekt. Hij zit in Bratislava in elk geval beter dan in Belgrado...

    • Frits Schaling