Hollands Dagboek

Romee Pameijer was deze week een van de VN-verkiezingswaarnemers in Zuid-Afrika. Pameijer was eerder VN-waarnemer in Taiwan en Kosova (voormalig Joegoslavië). Ze is werkzaam op de Universiteit van Amsterdam en bij het Komitee Zuidelijk Afrika. Ze studeerde politieke wetenschappen in Amsterdam. Pameijer (32) woont in Den Haag samen met vriend Konrad.

Donderdag 21 april

Om 8 uur in de bus naar het trainingscenter NASREC. De VN zal 3 dagen training voor de internationale waarnemers verzorgen. Daarna zullen we over de negen provincies worden uitgezet. Eenmaal bij het center aangekomen besef ik pas goed hoe massaal deze operatie is. De onafhankelijke verkiezingscommissie die door de overgangsraad in het leven is geroepen om de verkiezingen te organiseren moet er ook op toe zien dat deze vrij en eerlijk zullen zijn. Zij wordt bij het komen tot een oordeel hierover gesteund door de circa 3000 internationale waarnemers.

Een aantal zichtbaar vermoeide VN-woordvoerders en andere prominenten draait een weinig geanimeerd verhaal af over de verkiezingen. Alleen onze eigen ex-minister van justitie en defensie De Ruiter maakt er nog wat van met zijn verhaal over de twee gezichten van Zuid-Afrika. De enorme rijkdom tegenover de absolute armoede. Ben blij dat hij dat aanhaalt. Is altijd iets wat me bijzonder gestoord heeft over Zuid-Afrika, dat dualistisch eerste en derde wereld tegelijk. De Ruiter noemt de komende verkiezingen een historisch hoogtepunt, de verkiezingen van de eeuw, de verkiezingen waar niet alleen Zuid-Afrika maar héél Afrika op heeft gewacht. De delegatie uit Kameroen naast mij knikt bevestigend.

Na de lunchpauze ontstaat er onrust in de zaal als iemand vraagt waarom we in godsnaam maar niet te horen krijgen waar we gestationeerd zullen worden. Heeft de VN dan nog geen indeling gemaakt? Ja, dat wel, die lijst moet ergens zijn. Morgen zullen we het te horen krijgen, wordt ons verzekerd. In de bus terug naar het hotel zit ik naast Wiebenga (VVD-Kamerlid). De posters van de Nationale Partij, “Zeg nee tegen het communisme, zeg nee tegen het ANC, stem Nationale Partij”, hebben mijn irritatie opgewekt. Volgens Wiebenga werkt dergelijke campagnevoering ook niet, is door onderzoek aangetoond.

's Avonds komen de Pinto-Scholtbach-broers, alletwee fractiemedewerkers - een PvdA, de ander GroenLinks - met het idee om uit eten te gaan. Sla het nog verstandig af. Maar beland uiteindelijk toch in een Indiaas restaurant met de burgemeester van Wageningen, Michel de Jager, en de burgemeester van Culemborg, Mw. Bloemendaal, en Michel Groothuizen (Stichting voor het Nieuwe Zuid-Afrika). Goed gezelschap en lekker eten.

Vrijdag

Vanacht heeft de juwelier tegenover ons hotel een roofoverval met de dood moeten bekopen. Collega Arij Hordijk vertelt dat hij een anderhalf uur durend inerview met Buthelezi op tv heeft gezien. Jammer dat ik het heb gemist. Koop een krant, in de Sowetan staat dat de Afrikaner Weerstandsbeweging in Transvaal en Oranje Vrijstaat bezig is blokkades op te werpen bij stemlokalen. Leen een krant: in de Citizen staat een frappant bericht over een kleine Nederlandse fabriek in de buurt van Amsterdam die nu 18 uur per dag zou draaien om 40.000 nieuwe Zuidafrikaanse vlaggen af te leveren. De VN geeft ons vandaag ons uniform, een hemelsblauwe baseball-pet en een mouwloos vest in dezelfde kleur. Of we dat vest wel weer willen inleveren want dat hebben ze nodig voor de volgende missie, Mozambique.

Terug in het hotel ligt er een fax van Konrad, leuk. 's Avonds komt Aaron Mthenjane, die ik vorige maand op Clingendael ontmoette, me in het hotel opzoeken. Hij vraagt zich af waarom ik niet bij hem en zijn familie in Soweto kom logeren. Dan kan ik morgenochtend meteen mee naar de ANC-rally in het Siyanquaba stadium. Ik zou wel willen, maar zit nu aan de VN vast. In de loop van de avond arriveert de lijst van de VN met de provincie-indeling. Oranje Vrijstaat zal mijn bestemming worden. Dan kan je terug naar je voorouders zegt Aaron droog.

Zaterdag

Uitchecken, vandaag gaan we naar Bloemfontein. Bel mijn ouders nog even snel, collect. In de lobby verhaalt een aantal Canadezen over een man die hier voor de ingang van het hotel doodgeschoten is. Hij lag er toen ze met een taxi arriveerden. Ze hebben nog een foto gemaakt, belachelijk. De VN is nu pas echt goed in paniek. Nu al de mensen naar verschillende bestemmingen zien te krijgen. Wachten, wachten en wachten. Dan ontdekt er iemand dat de ANC-rally hier vlak achter ons is. We lopen er met een groepje naar toe. Het wemelt van de politie. Hoor opeens de zo herkenbare stem van Mandela over de vallei schallen. Wat dwingt die man toch op een ongeloofelijke manier respect af, iemand die na 27 jaar gevangenisstraf ongebroken uit de gevangenis loopt en nu in 4 jaar samen met De Klerk zoveel heeft bereikt.

Zes uur durende rit Bloemfontein. De stad waar zowel het ANC als de Nationale Partij is geboren. Als we aankomen, wordt snel duidelijk dat ik me er veel te veel van heb voorgesteld. Uitgestorven geheel. Lelijke betonbouw. 's Avonds uit eten met een groep, naar een soort 'braai'-restaurant. De nachtmerrie van elke vegetariër, geen enkel gerecht zonder vlees. Als ik ze vraag dan zelf iets te bedenken met alleen groenten, wordt er iets geserveerd waar ik het liever niet meer over heb. De hotelkamer en het dubbele bed deel ik met een aardige maar nerveuze Amerikaanse en door haar gedraai en gewoel doe ik zelf ook nauwelijks een oog dicht.

Zondag

Snel ontbijten, want wil nu de boer op. De VN-training viel tegen, had meer aan de twee uur durende briefing op het ministerie van buitenlanse zaken in Den Haag. Wil nu gewoon naar lokatie, de omgeving verkennen. Ondanks dat er in verhouding minder vrouwelijke waarnemers zijn, zit ik met de Japanse Akiko Ito in een team. Dat is mooi. Nu krijgen we een chauffeur toebedeeld, die ons naar ons district zal brengen en ons naar alle stemgelegenheden zal rijden. Het begint goed, hij is de sleutel van de huurauto kwijt. Eindelijk komt er een nieuwe auto. Nu met plankgas over de wegen door de dorre vlakten van Transvaal. De stilte van deze vlakten is in de vorige eeuwen ruw verstoord door de bloedige confrontaties tussen de oorspronkelijke bevolking en de Europese pioneers die onverbiddelijk noordwaarts trokken. Later kwamen de huifkarren van de Voortrekkers die het Britse gezag op de Kaap probeerden te ontvluchten. Ons gebied is de Regio, Springfontein, Mooifontein, Boerfontein, Bethulie, Diepfontein. Een gebied waar slechts blanke boeren wonen met hun landarbeiders en dienstboden. Hier en daar een boerderij of een zwart township.

Aanvankelijk had de VN ons in het Hotel Springfontein geboekt. Maar de eigenaar bleek van de Afrikaner Weerstandsbeweging te zijn. Zo worden wij nu bij Ina en Johan van Wijk verwacht, in Trompsburg. Bij aankomst krijg ik van Ina zelf meteen een lezing over die 'baie domme swartmens' die nu moet gaan stemmen. Vraag me af of we hier nu zoveel beter af zijn. Aan mijn kamersleutel hangt een groot houtblok, waarop staat 'Stal 12'. Op mijn kamer staat een telefoon van zwart bakeliet, zonder draaischijf, met een zwengel.

Maandag

Collega Akiko moet nog van d'r bed worden gelicht. Ga in volledig VN-uniform, dan weten ze tenminste dat we er zijn. De dienstbode gebaart als er niemand bij is opeens driftig naar haar hoofd. Even schrik ik, denk dat ze van de gelegenheid gebruik wil maken om te zeggen dat ik gek ben. Maar het blijkt om mijn VN-pet te gaan, ze wil hem graag hebben. Beloof hem vrijdag als ik klaar ben met waarnemerstaken aan haar te geven. We gaan de verschillende stemkantoren bezichtigen en de buurt verkennen. De VN heeft ons geadviseerd eerst bij de politie langs te gaan als wij een dorp binnenkomen. Dus dat doen we. Worden overal ontvangen. Men zet zijn beste beentje voor. Ze wisten allemaal al heel lang dat apartheid niet meer kon, maar dat verander je niet zo makkelijk. Nee, de Afrikaner Weerstandsbeweging zit hier niet. Hoogstens tien in dit dorp.

De stemkantoren zijn nog niet ingericht. Ze verzekeren me dat dat morgen wel het geval zal zijn. Het verkiezingsmateriaal is wel al binnen, schijnt. Maar ik krijg alleen de stembussen te zien. Op weg naar het hotel luisteren wij in de auto naar Radio Oranje, De Klerk geeft commentaar op de bomontploffingen van de laatste dagen. Niemand zal volgens De Klerk worden toegestaan “die verkiezing te onwrig nie”. 's Avonds wil ik mijn vriend Coen Blaauw in Washington een brief schrijven, maar de elektriciteit is uitgevallen.

Dinsdag

Vandaag is het stemdag voor zieken, gehandicapten, bejaarden, gevangenen en politiemensen. Als ik in de gevangenis aankom is een en ander nog niet opgezet. Maar binnen dertig minuten staat alles klaar. De stickers van Buthelezi worden ter plekke op de stembiljetten geplakt. Wat een gefriemel. Is dit nou wel een afdoende systeem? De gevangenen komen nu gedwee een voor een binnen en brengen wat gelaten hun stem uit. Een enkeling kan niet lezen of schrijven. Een onafhankelijke official moet dan de lijst met de 19 partijen voorlezen. De gevangene zegt op welke partij hij wil stemmen. De official kruist dan het vakje aan. Een waarnemer van de onafhankelijke kiescommissie kijkt over de schouder mee, ik ook. Binnen anderhalf uur hebben alle gevangenen gestemd. Nu op naar de Town Hall. Daar zitten, schuifelen de bejaarden langs alle stappen van het stemproces en brengen vervolgens hun stem uit. Alles ziet er daar goed uit. Er is voldoende materiaal. Nu naar een boerderij in de buurt dat als stemlokaal zal functioneren. Ook daar wordt de boel keurig bewaakt door politiemannen. Weinig stemmers in dit gebied. Morgen zal het drukker worden. Aan het eind van de dag willen we uit eten gaan. Proberen een gelegenheid te vinden waar dat kan. Net als we iets hebben gevonden, komt er een groep jonge mannen in kaki uit de open truck. Ze roepen nog iets naar me. Wegwezen hier.'s Avonds op het nieuws veel aandacht voor de eerste verkiezingsdag. Alles is zonder problemen verlopen. Wel erg lange rijen en een aantal logistieke problemen.

Woensdag 27 april

Hoera, dit moet de grote dag worden. Meteen op stap. Krant erbij. De Klerk verklaart in het Volksblad dat “Bomme nie sal keer die verkiesing nie”. De eerste lokatie, lijkt probleemloos. Al het materiaal is er, ze zijn al vroeg opengegaan. Nu naar een aantal zwarte townships. Rijen mensen, duizenden staan geduldig in de hete zon. Als dit maar goed gaat. Controleer of er nog genoeg materiaal is. Nee, dat is er niet, wordt er doodleuk gezegd. De stickers van Buthelezi zijn op. In sommige stemlokalen hebben mensen de naam van de Inkatha Freedom Partij met de hand onder het biljet geschreven. Maar ze weten niet zeker of dit biljet dan nog wel geldig is. Hoe kunnen die stickers nou op zijn? De onafhankelijke verkiezingscommissie weet ook even niet hoe nu verder. We moeten een paar uur sluiten. Dan komt het bericht door dat de stickers overal in het land opraken. Er wordt aangekondigd dat morgen de stemkantoren 24 uur open zullen zijn. Totale chaos. Ik denk aan mijn collega's in KwaZulu/Natal. Als daar de hel maar niet uitbreekt. We kunnen vandaag niet veel meer doen.

Thuis de hele avond voor de televisie. De berichtgeving is allesbehalve eensluidend. Nee, de stemdagen kunnen niet verlengd worden, Buthelezi verklaart dat hij zich alsnog terug trekt. Het ANC tracht Buthelezi te kalmeren. De Klerk geeft de onafhankelijke verkiezingscommissie de schuld. Morgen zien we verder. Hopelijk komt het allemaal nog 'reg'.

    • Romee Pameijer