Zwarte coltrui

Magazine Littéraire. Dubbelnummer, april 1994: L'existentialisme de Kierkegaard à Saint-Germain-des-Prés. Prijs ƒ 18,-.

Het existentialisme is vijftig jaar oud, constateert Magazine Littéraire deze maand in een speciaal dubbelnummer. Die bewering wringt een beetje. Sartres hoofdwerk L'être et le néant, de bijbel van het existentialisme, verscheen al in 1943 en de term zelf, uitgevonden door de christelijke existentie-denker Gabriel Marcel, is nog ouder. Maar 1944 was in Frankrijk het bevrijdingsjaar en pas daarmee kwam de weg vrij voor een beweging die veel meer was dan een filosofische doctrine.

Het existentialisme raakte het theater, de literatuur, de muziek en de journalistiek. Die veelzijdigheid was mede het geheim van het succes ervan. Maar zeker zo belangrijk waren de meer alledaagse kenmerken: kleding, omgangsvormen, moraal en toekomstverwachting, vaak even somber als het spreekwoordelijke zwart van Juliette Gréco.

Het existentialisme was het antwoord op de kater waarmee Frankrijk uit de oorlog was ontwaakt. Het land had de vrijheid niet heroverd, maar herkregen, en kon op de jaren van bezetting en collaboratie moeilijk met trots terugzien. Hoe om te gaan met de (nieuw herwonnen) vrijheid en hoe het zelfrespect te herwinnen? Dat waren ook de vragen die het existentialisme opwierp, al sprak het liever over 'authenticiteit' dan over respect.

Om moreel en moraal is het in het existentialisme dan ook steeds gegaan, al kon menig criticus in de losse zeden van Saint-Germain-des-Prés slechts immoraliteit en nihilisme ontwaren. Niet helemaal ten onrechte: het morele nulpunt was het uitgangspunt van denkers als Sartre en Camus. Van daaruit begonnen zij de simpelste vragen te stellen: wat moet ik doen? hoe moet ik leven? wat is belangrijk? Dank zij die simpelheid zijn zij binnen en buiten Frankrijk generaties lang het publieke gezicht van de filosofie gebleven.

Het structuralisme heeft hen wel tijdelijk overvleugeld, maar nooit verdrongen. Voor een ethiek of levensleer vond het zichzelf te wetenschappelijk, voor een bredere populariteit was het te abstract. Sartre en Camus worden nog altijd gelezen, volgens Sartre-kenner Michel Contat zelfs in toenemende mate. De groeiende sociale onzekerheid roept opnieuw de vragen op waarmee ook de jaren na de oorlog worstelden, zegt hij in Magazine Littéraire “Ze confronteert ieder opnieuw met zijn verantwoordelijkheid, zijn vrijheid, zijn fundamentele ongewisheid,” zegt hij. De toekomst is niet langer verzekerd, een baan niet gegarandeerd, welzijn niet vanzelfsprekend. “We ontdekken opnieuw hoe precair het leven is.”

    • Ger Groot