Schade op de Bosnische werkvloer na 'Gorazde'

Furieus was Michael Rose, de VN-commandant in Bosnië, die vrijdag, 15 april. De Bosnische Serviërs hadden de VN overdonderd met hun definitieve doorbraak bij Gorazde en hadden zijn eigen verkenners beschoten. Het was nu meer dan ooit tijd voor Blue Sword, codewoord voor luchtaanvallen. De Britse generaal belde zijn directe superieur, de Japanse VN-diplomaat Yasushi Akashi, die in Pale besprekingen voerde met de leider van de Bosnische Serviërs, Radovan Karadzic.

Rose, in het door Britse media opgevangen telefoongesprek: “We hebben gewonden. We moeten nu Blue Sword gebruiken om ze te evacueren, anders worden ze allemaal gedood.” Vijfentwintig minuten later laat Rose Akashi weten dat de situatie is verslechterd en dat zijn troepen onder vuur liggen.

Rose: “We hebben nu luchtsteun nodig.”

Akashi: “Kan doctor Karadzic niet beter een onmiddellijk staakt-het-vuren bevelen, zodat onze mensen geëvacueerd kunnen worden?”

Rose: “Tegen de tijd dat dat bevel de troepen bereikt, zullen ze allemaal dood of gevangen zijn.” Akashi gaf geen toestemming, en bereikte een staakt-het-vuren. Twee Britse gewonden werden geëvacueerd. Een van hen overleed kort daarop.

Twee weken later is het beleg van Gorazde voorbij, maar duurt het publieke vertoon van interne verdeeldheid op de werkvloer van de internationale gemeenschap voort. De vuurdoop van die gemeenschap bij Gorazde - het eerste naoorlogse ingrijpen tijdens een oorlogsituatie in Europa en daarmee een testcase voor de 'nieuwe wereldorde' - heeft tot vandaag in eigen kring talrijke verbale kanonnades veroorzaakt. En openlijker dan ooit in de Bosnische crisis.

Ga maar na: NAVO-chef Wörner versus Akashi, Akashi versus de regering van de VS, de Amerikaanse VN-ambassadeur Albright versus Akashi, Rose en andere VN-generaals versus de moslims, de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, het Rode Kruis en Artsen zonder Grenzen versus Akashi en versus Rose, en - gisteravond - het hoofdkwartier van de VN versus Rose.

Wat de crisis bij Gorazde zal betekenen voor het Bosnische vredesproces, moet worden afgewacht, zolang de deze week opgerichte internationale 'contactgroep' nog geen nieuwe strategie heeft bedacht. Wel is duidelijk dat de internationale gemeenschap voorlopig de handen vol zal hebben aan het oplappen van haar eigen gescheurde kleren.

Wat is de schade na 'Gorazde'? De werkverhouding tussen de internationale hulporganisaties en de VN-vredesmacht (UNPROFOR) lijkt voorlopig verstoord. Aanvankelijk richtten de UNHCR, het Internationale Rode Kruis na de Servische doorbraak van twee weken geleden hun woede vooral op Akashi. Die zou met zijn “weifelachtige optreden” Gorazde hebben “opgegeven”. Artsen zonder Grenzen eiste dat hij aftrad.

Maar nu liggen de hulpinstellingen eveneens overhoop met de leiding van de VN-vredesmacht. Zij verwijten generaal Rose dat hij deze week na een bezoek aan Gorazde het door de hulpverleners opgegeven aantal slachtoffers - 700 doden en 2.000 gewonden - “overdreven” noemde. Rose oordeelde dat de hulpverleners te veel hadden geluisterd naar de plaatselijke moslim-autoriteiten. Bovendien zei Rose dat een deel van de geëvacueerde gewonden uit Gorazde uit simulanten bestond.

Het is al de tweede keer binnen drie weken dat Rose en de hulpinstanties elkaar in de haren vliegen. In de beginfase van het offensief bij Gorazde verweten zij hem hun rapportage over ernstige beschietingen onvoldoende serieus te hebben genomen. De VN-commandant gaf dit later toe. Hij had berichten dat het ging om een grote operatie, met verstrekkende gevolgen voor de enclave, onderschat. Rose had zijn aandacht vooral geschonken aan het overleg tussen de Bosnische Serviërs en de moslims, dat op dat ogenblik in Sarajevo plaatshad.

De opmerkingen van Rose over de aantallen slachtoffers stonden niet op zichzelf. UNPROFOR opende na het afgebroken beleg van Gorazde, bereikt onder druk van twee NAVO-ultimatums, de aanval op de moslims. Volgens generaal Rose waren zij “op de vlucht geslagen” en hadden ze “de VN het vuile werk laten opknappen”. Welke VN-generaal vond dat eigenlijk niet? De Franse VN-generaal André Soubérou, die als hoogste VN-militair begin deze week poolshoogte kwam nemen in Gorazde, deelde in elk geval de kritiek van Rose. En een Nederlandse VN-brigade-generaal, G.J.M. Bastiaans, verklaarde maandag in een vraaggesprek met deze krant dat het offensief het gevolg was van “aanhoudende provocaties” door de moslims.

Uit lagere echelons klonk gisteren gesputter. Een Nederlandse VN-waarnemer in Gorazde, de majoor A. Buisman, zei bij aankomst in Nederland “niet op de plek te zijn geweest” waar moslims een Servisch offensief zouden hebben uitgelokt. Hij zei te spreken namens al zijn collega's in Gorazde. Buisman achtte de moslims, gezien hun beperkte bewapening, bovendien niet in staat een forse Servische reactie uit te lokken. Buisman rapporteerde tijdens het beleg dagelijks aan Rose en Bastiaans, de chef van alle VN-waarnemers (UNMO's) in ex-Joegoslavië.

Ook van zijn superieuren in New York kreeg UNPROFOR een reprimande. Het VN-hoofdkwartier voor vredesoperaties liet gisteren weten “het standpunt van Rose niet te delen”. Rose zelf verklaarde gisteren in Sarajevo dat de videoband met zijn woorden “niet had moeten worden vrijgegeven”. Hij zou slechts “een militair-theoretisch geval” hebben besproken met een andere soldaat.

Het offensief bij Gorazde heeft ook de werkverhoudingen tussen de VN, de moslims en de Serviërs beschadigd. Gesprekken onder VN-auspiciën over meer permanente bestanden zijn er sindsdien niet geweest. De Serviërs verbraken na na de NAVO-luchtaanvallen van 10 en 11 april zelfs alle contacten met de VN-soldaten en gijzelden VN-personeel. Mogelijk kan de scherpe kritiek van Rose op de moslims dat contact tussen de VN en de Serviërs hernieuwen.

'Gorazde' heeft ook de slagvaardige Russische onderhandelaar Vitali Tsjoerkin van het toneel doen verdwijnen. Hij neemt niet deel aan de besprekingen van de deze week opgerichte 'contactgroep' met de oorlogspartijen. Hij voelt zich beledigd door de Bosnische Serviërs die zich niet hielden aan het akkoord dat hij met hen had gesloten. Een lagere ambtenaar neemt in de groep zijn plaats in.

Gezien de eerdere successen van de Amerikaans-Russische onderhandelingstandem Redman-Tsjoerkin en gezien de uitdrukkelijke wens van het Westen de Russen een grote rol in de onderhandelingen te laten spelen, is het de vraag of het vredesproces veel opschiet zonder Tsjoerkin. Nog even afgezien van de vraag of de groep van de EU, de VN, de VS en Rusland nu besluitvaardiger zal zijn dan deze zelfde partijen bij eerdere gelegenheden.

Ten slotte heeft 'Gorazde' de militaire toestand in Bosnië die relatief stabiel was, verstoord en de weg geopend naar andere 'Gorazde's'. De Bosnische Serviërs lijken bij Gorazde een van hun belangrijke doelen bereikt te hebben: de belangrijke noord-zuid-verbinding tussen Servië en Montenegro is tot stand gekomen. De relatief grote moslim-enclave Gorazde blokkeerde deze hoofdroute in oostelijk Bosnië tot voor kort. Die enclave is nu gereduceerd tot de stad zelf. En de Serviërs zijn bezig met bulldozers een weg te banen rond de bufferzone waar de VN nu patrouilleren.

De moslims in Gorazde zijn effectief geneutraliseerd. De zware wapens die de Serviërs moesten terugtrekken zijn nu beschikbaar voor offensieven elders. Zoals zij bij Gorazde werden ingezet nadat zij bij Sarajevo waren teruggetrokken. Aangenomen wordt dat de Serviërs die wapens nu verplaatsen naar het noorden, bij de stad Brcko. Daar bevindt zich het volgende strategische doel van de Serviërs: de verbreding van de nauwe corridor tussen Servisch gebied in centraal Bosnië en het oosten.

De VN vrezen dat daar deze zomer nieuwe gevechten met de moslims komen. De Bosnische president Izetbegovic zei gisteren akkoord te kunnen gaan met een wapenstilstand van “twee à drie maanden” om de contactgroep zijn werk te laten doen. Mocht dat mislukken, dan is er vanaf juli nog genoeg tijd om het uit te vechten.

    • Hans Steketee
    • Robert van de Roer