Klagende, kreunende, rouwende Perzen

Voorstelling: De Perzen van Aischylos door Het Nationale Toneel. Regie: Hans Croiset. Decor: Toer van Schayk. Muziek: Micha Hamel. Spel: Will van Kralingen, Annet Nieuwenhuizen, Jules Croiset, Josée Ruiter, Has Drijver e.a. Gezien: 28/4, Theater aan 't Spui, Den Haag. Nog te zien: aldaar t/m 4/5.

Alsof het gaat om een uitvergroting van het originele manuscript - door Aischylos in 472 v. C. in prozavorm geschreven - prijkt de tekst van De Perzen op de vier wanden van het theater. Het publiek is in het onherkenbaar aangepaste Theater aan 't Spui omringd door Aischylos' woorden. Ze vormen een arena, een hermetisch afgesloten gevangenis. De letters zijn zwart, de wanden onberispelijk wit, evenals de carré-vormige tribunes. De moderne, gladde esthetiek is van een geheel andere orde dan dat wat ze omringen: nog een arena, gevuld met zand en gelegen op een veel lager niveau. Dit is de afgrond waarin De Perzen van regisseur Hans Croiset zich afspeelt. Een antieke leeuwekuil.

De Perzen staat te boek als een statisch stuk. De Griek Aischylos, die in 480 v. C. zelf had meegevochten in de slag bij Salamis tegen de Perzen en dus ooggetuige was, is niet uitgegaan van de Griekse overwinning maar van de verpletterende nederlaag van het Perzische leger. Zijn stuk is behalve kroniek, een bewonderenswaardig toonbeeld van inleving: hij toont de ontreddering die de berichten over de slachting bij het thuisfront teweeg brengen. Dat is de tragedie, declamatorisch van aard en zich afspelend in de uiteenlopende bespiegelingen van verschillende grootheden binnen hetzelfde volk: van het koor, de koningin, de geest van de dode koning Dareios en uiteindelijk van Xerxes zelf, hun zoon, de teruggekeerde verslagen veldheer.

In filosofische zin wijst De Perzen, bij monde van Dareios, op de eigen verantwoordelijkheid van de mens, maar Croisets keuze van dit stuk heeft ook een politieke bedoeling. Heel duidelijk blijkt er immers uit dat een oorlog kennelijk goed is zolang die gewonnen wordt. Niet het principe is van belang, maar de overwinning. Die waarborgt de eenheid, zoals de nederlaag garant staat voor verdeeldheid: in die zin heeft Aischylos' universele De Perzen twintig eeuwen later zelfs van doen met een gebeurtenisje als de verkiezingen in ons land.

Gezien de moeilijkheden van dit stuk is Croisets enscenering bewonderenswaardig. Enkele palen in het zand verbeelden het koninklijk paleis, na het bekend worden van het zoveelste detail van de catastrofe storten ze neer met een daverende klap. Vuren ontbranden dan in simpele houtblokken. Dareios' geest (Bram van der Vlugt) wordt gedurende zijn lange monologen omgeven door een cirkel van neervallend stuifzand. Dat is het sobere spektakel, voor de rest zijn er de klaaglijke klanken van de acteurs, die gehuld zijn in, naar het lijkt, in zand uitgevoerde, prehistorisch ogende kostuums. Behalve in woorden geven ze lucht aan hun rouw in kreunen en kreten, begeleid door grillige muziek van Micha Hamel. Daarin schuilt het enige zwakke punt van deze voorstelling. De acteurs van Het Nationale Toneel ontberen de nodige muzikale lichamelijkheid. Ze zijn te houterig en te stijf van lijf en leden, maar ze ontnemen gelukkig niet het zicht op een monumentale enscenering.

    • Pieter Kottman