IMF-lening Rusland 'eerste goede stap'; Econoom Jeffrey Sachs kritisch over steun van internationale instellingen

WASHINGTON, 29 APRIL. Rusland balanceert tussen economische ineenstorting en herstel, tussen de totale chaos van de Oekraïne en het succes van Polen. Snel ingrijpen en een financiële injectie uit het Westen kunnen de doorslag geven, meent Jeffrey Sachs, de rebelse hoogleraar van Harvard en tot begin dit jaar economisch adviseur van de Russische regering.

Sachs ziet, na de goedkeuring vorige week van een IMF-lening van 1,5 miljard dollar, een kans op een keer ten goede. “Het is de eerste verstandige stap die het IMF gezet heeft”, zei hij gisteren op een bijeenkomst in Washington.

Sachs levert gewoonlijk snerpende kritiek op de Westerse landen, de Amerikaanse regering, het IMF en de Wereldbank omdat ze naar zijn mening te weinig en te laat doen aan financiële hulp voor Rusland. Maar gisteren veranderde Sachs zijn toon. De lening van 1,5 miljard dollar “opent de mogelijkheid om meer te doen”, zegt hij. “Het schept positieve verwachtingen. Plotseling praat iedereen over de positieve ontwikkelingen in Rusland.” Ter verklaring voor zijn ommezwaai zegt hij, niet zonder ironie in zijn stem: “Ik probeer opbouwend te zijn.”

Met de ervaringen die hij heeft opgedaan als adviseur in Bolivia, Polen en Estland bij geslaagde macro-economische stabilisatieprogramma's (stabilisatie heeft in dit verband betrekking op inflatie en de wisselkoers) heeft Sachs zijn reputatie als expert op het gebied van reddingsprogramma's voor landen opgebouwd. Hij raakte in 1991 betrokken bij de hervormingen in Rusland toen een aantal Harvard-economen en Grigori Javlinski, toenmalig adviseur van president Gorbatsjov, een plan opstelden dat ze The grand bargain noemden. Met Westerse steun, begroot op 100 à 150 miljard dollar, zou de snelle omschakeling van de plan- naar de markteconomie moeten worden gefinancierd. De politieke kans die zich in de nadagen van Gorbatsjov voordeed is ongebenut gebleven. Ook begin 1992, toen president Jeltsins radicale premier Jegor Gaidar de hervormingen begon, bleef het Westen aarzelen. Sindsdien heeft Sachs de afwachtende houding van het Westen ten aanzien van Rusland voortdurend gekapitteld.

“In januari 1992 gingen een onderneming en een land bankroet”, zegt hij. In de Verenigde Saten vroeg het beroemde warenhuis Macy's uitstel van betaling aan. Die zelfde maand schortte premier Gaidar de aflossing van de Russische buitenlandse schuld op omdat Rusland door zijn harde valuta heen was. Sachs: “Het verschil in afwikkeling was enorm: binnen twee weken had Macy's een lening gekregen van 600 miljoen dollar van zijn financiers om het bedrijf te saneren en een bankroet te voorkomen. Rusland kreeg pas na 18 maanden een lening, toevallig ook van 600 miljoen dollar, van de Wereldbank. De Russen hebben achttien maanden moeten onderhandelen om een gedeeltelijk akkoord te bereiken over schulduitstel met hun officiële credieteuren. Met hun particuliere crediteuren, de banken, hebben ze nog steeds geen regeling getroffen. En van het IMF kreeg Rusland een lening van één miljard dollar onder de voorwaarde dat het dit geld niet mocht gebruiken.”

Hij concludeert: “Er bestaan mogelijkheden om een bankroete onderneming te redden, maar voor landen bestaan hiervoor geen instrumenten. De internationale instituties doen hun werk niet goed.”

Rusland heeft een groot tekort aan harde valuta. Volgens officiële cijfers heeft Rusland de afgelopen drie jaar 58 miljard dollar aan Westerse financiële hulp ontvangen. Sachs bestrijdt dit getal en ontleedt het met chirurgische precisie. Van de 58 miljard bestaat 31 miljard uit uitstel van betaling op de Russische buitenlandse schuld en 18 miljard uit kortlopende handelskredieten. “De Westerse overheden financierden de export van grondstoffen en goederen naar Rusland en de Russen bleven met de schulden achter”, zegt Sachs. Die handelskredieten hebben Rusland meer slecht dan goed gedaan, omdat ze nu moeten worden terugbetaald waardoor ze het Russische begrotingstekort omhoog jagen. Na wat verder rekenwerk komt hij op maximaal drie miljard dollar werkelijke financiële steun sinds 1992.

Sachs heeft een theorie over het bankroet van staten ontwikkeld. “Een gezonde staat garandeert economische orde, maar een bankroete staat vertoont een zichzelf versterkende spiraal van zelfvernietigend gedrag van criminaliteit, regionale afscheiding, belastingontduiking en kapitaalvlucht.” Hij wijst op het gevaar in Rusland van een autoritair bewind dat een einde maakt aan de democratie, op de opkomst van een 'fascistische economie' die zwaar leunt op de militaire industrie.

De enige manier om dit tegen te gaan, aldus Sachs, is snelle monetaire stabilisatie. Daarvoor moet de roebel een tijdje worden gekoppeld aan de koers van een harde munt, moet betalingsuitstel over de buitenlandse schuld worden verleend en is ter financiering van het begrotingstekort externe ondersteuning onmisbaar. Alle andere maatregelen kunnen wachten.

“Het gaat er om de spiraal van slechtheid te doorbreken”, zegt Sachs. Hij verwijt het IMF en anderen te veel eisen vooraf te stellen. “Het is een kwestie van taktiek en van tempo. Je krijgt echt geen betere resultaten door de stabilisatie uit te stellen. Een stabilisatieprogramma wordt niet een succes omdat eerst alle structurele hervormingen zijn doorgevoerd. Die komen na de stabilisatie wel aan de orde”, zegt hij. Als voorbeeld verwijst hij naar Duitsland in 1948, waar evenmin alle noodzakelijke hervormingen waren gerealiseerd toen Ludwig Erhard met de Amerikanen de geldsanering doorvoerde en de D-mark invoerde.

Rusland, meent Sachs, heeft een stabilisatiefonds voor de roebel van 6 miljard dollar nodig (in 1992 door het Westen toegezegd maar nooit verstrekt), 14 miljard dollar als externe financiering van het begrotingstekort en 14 miljard voor de financiering van hervormingen. Daarmee kan de neerwaartse spiraal van de Russische economie een halt worden toegeroepen. Zodra dat is gebeurd, zodra de verwachtingen omslaan, ontstaat de ruimte voor economisch herstel, voor politieke stabiliteit en voor de vereiste structurele hervormingen. Het is de enige manier, waarschuwt Sachs, en hij wijst op de 20.000 Russische kernkoppen, op de conventionele bewapening van Rusland, op het leger van 2,5 miljoen manschappen.

Het pleidooi van Sachs is hetzelfde, veranderd zijn de omstandigheden. Na de IMF-lening van vorige week ziet hij “een klein luikje voor nieuwe mogelijkheden”. Of wellicht heeft Sachs zijn eigen taktiek veranderd, nadat hij zich eerder had overschreeuwd, en probeert hij met opbouwende kritiek alsnog zijn doel van grotere Westerse financiële betrokkenheid bij de hervormingen in Rusland te bereiken.

    • Roel Janssen