Het marktwezen

Nee, er zijn in deze verkiezingscampagne weinig verbindingen tussen de politieke en de creatieve klasse. Groen Links heeft via een house party in Zwolle contact met jongeren gezocht maar te oordelen naar wat een paar gasten er op de televisie over zeiden ('kwijt wilden' in politiek Nederlands) heeft dat averechts effect gehad. 'Lekker gratis drinken' zei er een tussen twee sprongen door, en een andere dat hij wel doorzag wat mevrouw Brouwers en meneer Rabbae van hem wilden maar dat hij toch 'lekker op meneer Janmaat' ging stemmen. Een jaar of dertig geleden geloofde een politicus van de PSP - de heer Lankhorst, als ik me niet vergis - dat de stem des volks door de kelen van de Beatles zong, en wat daar dan ook van waar mag zijn geweest, de Beatles zijn er heel rijk mee geworden en het volk niet.

In die bevlogen tijd gingen trouwens vooral schrijvers zelf in de politiek. Norman Mailer heeft burgemeester van New York willen worden, Jan Cremer was van plan in Nederland de macht te grijpen, Aad Nuis is bij D66 terecht gekomen. De enige schrijver van internationale reputatie die op het ogenblik met duidelijke politieke plannen rondloopt is, voorzover ik weet, Konrad Kujau, in 1983 ontmaskerd als degene die de dagboeken van Hitler uit zijn duim had gezogen. Voor die Köpenickiade heeft hij drie jaar in de gevangenis gezeten en nu staat hij in Duitsland kandidaat voor de Partij voor de Belangen van Automobilist en Burger.

Hoe sterk de toestand is veranderd blijkt uit de reeks 'Schrijvers over politiek' op de opiniepagina van deze krant. Ik zou nu niet uit mijn hoofd al dat sprankeldende kunnen citeren, maar uit het geheel krijg je niet de indruk dat het politiek inzicht is verdiept, noch dat daar een groot verlangen naar bestaat. 'Als wij ons niet met de politiek bemoeien doet de politiek dat wel met ons,' schreef Du Perron. Het interbellum was voor alle kunsten, de creatieve klasse in haar geheel, een gepolitiseerde periode. De meeste schrijvers die nu nog worden gelezen, hadden een aandeel in de politiek. Ook de schilders en de architecten deden mee. Tientallen hebben zich in het communisme vergist, een andere club overkwam hetzelfde met het fascisme. De vergeelde rekeningen zijn ontelbare malen vereffend; daar zeuren we niet meer over. Zonder haar politieke aandeel kunnen we ons de literatuur uit dat tijdvak niet voorstellen.

Tussen 1945 en ongeveer het einde van de jaren zestig is er nog zo'n golf van politisering geweest en toen bleek langzamerhand dat het was afgelopen. Voor alle zekerheid: ik bedoel met politisering niet dat de creatieve klasse zich aansloot bij een partij of dat men, daartoe horend, in het parlement wilde of voorzitter wilde worden. De politieke en de creatieve klasse grensden aan elkaar. Als er onderling verkeer was dan ging het daarbij meestal niet vriendschappelijk toe maar er bleek wel uit dat de partijen wederzijds verstand van elkaar hadden. Ik wil niet beweren dat dit een voorbeeldige toestand was; het is een andere dan die waarin we nu leven. De gemeenschappelijke grens is veel korter geworden en als daar nu verkeer overheen gaat, dan is dat toevallig, het maakt een amateuristische indruk.

Zou dat anders moeten? Kan iemand een manier verzinnen waarop het anders in zijn werk zou kunnen gaan? Kan iemand zich de heer Brinkman voorstellen, omdromd door denkers, dichters en zangers - of, om niet altijd op hem te mikken: de heer Kok? Het antwoord is dat ze daarvoor dan ook niet als politicus op de wereld zijn. Ze moeten zich laten omdrommen door arbeiders en bejaarden, en zich laten schaduwen door de chef van de propaganda die het teken geeft als voor de lijsttrekker het ogenblik is gekomen om een kindje op zijn knie te tillen.

Deze campagne, veronderstel ik nu, is de voltooiing van wat omstreeks 1970 is begonnen: de professionalisering van de politiek door de televisie, de public relations, de gedragsadviseurs, de tekstschrijvers, de opiniepeilers. De politieke klasse volgt de politieke markt waar de lekkerste ideeën de beste kansen maken. Daar heeft de creatieve klasse niets te maken. Die heeft haar eigen markt.