Tekort stembiljetten plaatst Zuid-Afrika voor een raadsel

JOHANNESBURG, 28 APRIL. Het was het grote raadsel van de eerste verkiezingsdag in Zuid-Afrika: heeft het land veel meer inwoners dan de volkstellers hebben aangenomen? Of zijn miljoenen stembiljetten op mysterieuze wijze verdwenen?

Het tekort aan stembiljetten op de eerste dag dat alle Zuidafrikanen naar de stembus konden, was een nachtmerrie voor de Onafhankelijke Verkiezingscommissie (OVC). In een aantal plaatsen kwam er urenlang geen beweging in de kilometerslange rijen kiezers, omdat de stembureaus bij gebrek aan biljetten niet open konden. Vannacht moesten in allerijl 9,3 miljoen biljetten worden bijgedrukt om de getroffen gebieden alsnog te kunnen bedienen.

Rechter Johan Kriegler, de voorzitter van de OVC, kon gisteravond tijdens een persconferentie alleen mogelijke redenen aangeven waarom zo veel was misgegaan. De OVC leek zich goed te hebben voorbereid met de bestelling van 90 miljoen stembiljetten bij een drukker in Londen, die - in tegenstelling tot Zuidafrikaanse drukkerijen - kon garanderen dat de papieren onmogelijk na te maken waren. Elk van de ongeveer 10.000 stembureaus in Zuid-Afrika zou 3.000 stembiljetten krijgen en 1.200 extra voor calamiteiten - en dat in tweevoud, voor de nationale en provinciale verkiezingen. De rest was bedoeld voor kiezers in het buitenland.

Volgens de laatste volkstelling uit 1991 heeft Zuid-Afrika zo'n veertig miljoen inwoners, onder wie dertig miljoen zwarten. De OVC ging ervan uit dat 22 tot 23 miljoen mensen (ouder dan achttien jaar) stemgerechtigd zouden zijn. Zestien tot achttien miljoen zwarten zouden voor het eerst naar de stembus gaan. Gisteren rees de vraag hoe precies die volkstelling is geweest. De OVC sloot niet uit dat veel zwarten de tellers van het apartheidsbewind niet vertrouwden en niet de waarheid hebben gesproken over het aantal mensen met wie ze hun woning deelden. Misschien zijn er wel miljoenen meer Zuidafrikanen, die op 27 april 1994 zijn 'ontdekt'.

Rechter Kriegler opperde nog een mogelijkheid: er zijn de afgelopen jaren veel meer zwarten naar de steden getrokken dan tot nu toe was aangenomen. Volgens cijfers van de Urban Foundation leven bijna 26 miljoen van de 40 miljoen Zuidafrikanen in stedelijke gebieden. Zuid-Afrika wordt algemeen gezien als het meest geurbaniseerde land op het continent. De OVC kwam gisteren tot de ontdekking dat zij veel te veel stembiljetten naar het platteland had gestuurd en grote aantallen tekort kwam in de stedelijke gebieden. In de zwarte woongebieden ten oosten van Johannesburg kon tot het einde van de middag helemaal niet worden gestemd. Een snel doorsturen van stembiljetten bleek niet mogelijk. “Probeert u maar eens de voorzitter van een stembureau ervan te overtuigen dat hij stembiljetten moet afstaan, met zoveel mensen voor de deur. Dat lukt simpelweg niet”, zei Kriegler.

Een andere mogelijkheid is sabotage. Tegenstanders van de verkiezingen die als ambtenaren zijn ingezet bij de voorbereiding van de verkiezingen, zouden volgens deze theorie stembiljetten hebben laten 'verdwijnen' om het proces te verstoren. De OVC sluit die optie niet uit en heeft gisteren de politie gevraagd een onderzoek in te stellen naar het hele distributienetwerk. De voorzitter van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), Nelson Mandela, zei vanmorgen dat volgens hem bij de verkiezingen van 'sabotage op grote schaal' sprake is.

Pas na de verkiezingen zullen vragen als deze worden beantwoord en kan de nieuwe regering zich opmaken om voor nog meer huizen en banen te zorgen voor nog meer Zuidafrikanen. Of voor niet-Zuidafrikanen die illegaal als landgenoten zijn geregistreerd. De afgelopen jaren zijn, ondanks de apartheid, honderdduizenden mensen uit de buurlanden naar Zuid-Afrika gekomen om werk te zoeken. Twee van hen, een tuinman en een huishoudster uit Zimbabwe, stonden gisteren keurig in de rij voor het stembureau bij mij om de hoek. Ze hadden allebei een Zuidafrikaanse identiteitskaart, illegaal gekocht van een ambtenaar op het ministerie van binnenlandse zaken in Johannesburg voor ongeveer honderd gulden. En alle Zimbabweanen in de buurt kennen die ambtenaar, verzekerden ze.

    • Peter ter Horst