Prionziekten verwekt door minuscuul virus

De dolle koeienziekte, de scrapie bij schapen en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob bij de mens zijn drie dodelijke hersenaandoeningen die gemeen hebben dat ze min of meer besmettelijk zijn. Van scrapie weet men al eeuwen dat die overgedragen wordt wanneer een onbesmet schaap een besmette placenta opeet. De dolle koeienziekte wordt vermoedelijk veroorzaakt door het voer: met scrapie besmet vleesmeel. Hoe de ziekte van Creutzfeldt-Jakob precies wordt overgedragen weet men niet. Wel is bekend dat kinderen deze ziekte kunnen krijgen als ze behandeld worden met groeihormoon dat afkomstig is van iemand die aan de ziekte van Creutzfeldt-Jakob overleden is.

Alle drie deze aandoeningen zijn dus overdraagbaar. Verder leiden ze alle drie tot een vergelijkbare sponsachtige holtevorming in de hersenen, de zogenaamde spongiforme encefalopathie. Ondanks uitgebreid speurwerk heeft men echter nooit kunnen opsporen waardoor deze aandoeningen nu precies verwekt worden.

Dit mysterie heeft geleid tot de wildste verklaringen. De meeste aandacht heeft de prionhypothese gekregen. De verwekker zou een infectieus eiwit zijn, een prion. Dat is zeer ongebruikelijk, want alle tot nu toe bekende besmettelijke deeltjes bevatten een erfelijke code: RNA of DNA.

Medewerkers van Berlijnse Robert Koch-instituut hebben nu echter bij met scrapie besmette hamsters toch een deeltje gevonden dat door zijn regelmatige vijfhoekige structuur sterk lijkt op een virus. Toen zij het deeltje eenmaal gevonden hadden konden ze het bij alle besmette hamsters aantonen. Ze denken dat het nooit eerder is opgemerkt, omdat het zo minuscuul is. Het is nog minder groot dan het varkens circovirus en dat was tot nu toe het kleinste bekende virus (The Lancet, 9 april).

De piepkleine afmetingen (10 tot 12 nanometer) zouden ook verklaren waarom het infectieuze deeltje met geen enkele filter tegen te houden is en waarom het betrekkelijk ongevoelig is voor bestraling en verhitting. Of dit deeltje werkelijk de verwekker van de scrapie is en of vergelijkbare deeltjes een rol spelen bij de ziekte van Creutzfeldt-Jakob moet natuurlijk nog blijken, maar als dat zo is zou de microwereld toch weer iets overzichtelijker zijn geworden.

    • Bart Meijer van Putten