Na de 'zuivering' haalt Slowakije tijdelijk adem; 'Politici gedragen zich alsof de geschiedenis met henzelf begint'

BRATISLAVA, 28 APRIL. Het lijkt of Slowakije er vrolijker uitziet dit voorjaar. Het aantal panden in de oude binnenstad van Bratislava dat nog geen verfje heeft gehad neemt dagelijks af, de herinneringen aan het totalitaire verleden zijn vervaagd. De meerderheid van de Slowaken is langzamerhand met de pijnlijke scheiding van Tsjechië in het reine gekomen. Sinds vorige maand heeft het land bovendien een, zoals een wat oudere Slowaak het uitdrukt, “fatsoenlijke regering”.

“We hebben eindelijk vrede, de huidige overgangsregering mag wat mij betreft na de verkiezingen blijven”, vat een oudere dame de gevoelens samen van veel Slowaken, die het eindeloze politieke gekrakeel van de eerste veertien maanden van Slowakije als zelfstandige staat beu zijn. In die periode zagen velen met lede ogen aan hoe de kampioen van Slowakije's onafhankelijkheid, Vladimír Meciar, zich door conflicten in zijn kabinet en in zijn partij, de HZDS (Beweging voor een Democratisch Slowakije), zodanig in de politieke nesten werkte dat begin vorige maand de Slowaakse president, Michal Kovác, ingreep en via een uiterst kritische rede in het parlement, de stoot gaf tot een vertrouwensvotum dat een einde maakte aan het premierschap van Meciar.

Die rede, waarin de president Meciar beschuldigde van onethisch gedrag, intimidatie, smaad, stemmingmakerij en pogingen zijn partij te verrijken, heeft gewerkt als een knetterend onweer: na het ontslag van het voltallige kabinet en de vorming van een regering door de oppositie is de politieke atmosfeer in Slowakije als het ware gezuiverd en kan iedereen weer vrij ademhalen. Maar voor hoelang? Eind september zullen vervroegde verkiezingen worden gehouden en niemand durft te voorspellen hoe die zullen uitvallen. De opiniepeilingen geven HZDS nog steeds een ruime voorsprong op de andere partijen - 32 procent voor HZDS tegen 13 procent voor de linkse SDL - en de kans dat de huidige regering, gevormd door een onwaarschijnlijke gelegenheidscoalitie van christen-democraten, socialisten, liberalen en gematigde conservatieven, in de paar maanden voor september de populariteit van HZDS kan afkalven moet gering worden geacht.

“Meciar blijft een machtig man”, zegt een Slowaakse politicus die zijn naam liever niet in de krant wil zien. “Hij heeft veel geld voor de verkiezingscampagne en hij is een gevreesd campagnevoerder. Hij is nu al bezig en roept, nadat de nieuwe regering een aantal zeer omstreden privatiseringen onwettig had verklaard (privatiseringen die de premier letterlijk in de laatste uren van zijn premierschap had doorgevoerd), dat 'deze regering de klok terugzet en net als de communisten de industrie in staatshanden wil brengen'! Het probleem hier is dat de mensen alles geloven wat Meciar zegt, Slowaken zijn een volk dat blindelings achter een duidelijke leidersfiguur aanloopt.”

Geen van de Slowaakse politici kan op tegen de retoriek, de demagogie, de halve waarheden en hele leugens die Meciar pleegt te hanteren om zijn tegenstanders te bestrijden. De hoop van velen is nu gevestigd op de nieuwe premier, Josef Moravcík, de vorige minister van buitenlandse zaken, die samen het Milan Knazko, een van de eerste slachtoffers van Meciar en ook voormalig minister van buitenlandse zaken, een nieuwe, liberaal georiënteerde partij heeft opgericht, de DUS (Democratische Unie van Slowakije), die nu na HZDS en de socialisten op de derde plaats staat.

“De spanning is weg, er is een gevoel van opluchting, er zijn onderhandelingen aan de gang over verbetering van de betrekkingen met de Tsjechen, met de Hongaren, met de Hongaarse minderheid. De vertegenwoordigers van deze nieuwe regering treden natuurlijk en zakelijk op, zonder voortdurend propaganda te maken”, zegt Robert Skerko, een zakenman die ooit op Meciar heeft gestemd, maar dat nu zeker niet meer zal doen. “Het politieke geruzie ging alle perken te buiten. Ik hoop dat deze regering zich zal kunnen handhaven. De privatisering volgens het vouchersysteem (de door Tsjechië ontwikkelde en door Meciar grotendeels afgeschafte vorm van privatisering, red.) komt hopelijk op tijd klaar zodat ze niet meer valt terug te draaien als HZDS weer aan de macht komt.”

Maar paradoxaal genoeg heeft het wegsturen van de vorige regering geleid tot een situatie die voor HZDS misschien zelfs alleen maar voordelig is: de nieuwe regering moet een reeks onpopulaire maatregelen nemen, met name op het gebied van onderwijs en gezondsheidszorg, en het is alleen maar gunstig voor HZDS dat ze daarbij niet is betrokken.

Wat betreft de regeringsvorming na de verkiezingen zijn er verschillende mogelijkheden. Waarnemers sluiten het uit dat president Kovác na een mogelijk overweldigende verkiezingsoverwinning van HZDS de door hem verguisde Meciar zou belasten met de kabinetsformatie. “Ze praten niet meer met elkaar”, zo weet Juraj Alner, binnenlandcommentator van Národná Obroda, een van de meest prominente onafhankelijke dagbladen in Bratislava, te vertellen. “De geloofwaardigheid van de president zou een geweldige dreun krijgen als hij dat deed.”

De tweede man in de HZDS, vice-voorzitter Sergej Kozlík, is daar niet zo zeker van. “Natuurlijk, de communicatie is bemoeilijkt door het optreden van de president. Ons standpunt is dat hij met zijn aanval op Meciar ongrondwettig heeft gehandeld. De president moet in ons systeem a-politiek zijn, we hebben nu eenmaal een ander systeem dan in Frankrijk.” Maar Kozlík is vol vertrouwen in de toekomst van HZDS. “Er is niets veranderlijkers, niets flexibelers dan de politiek. Als we met, zeg, veertig procent de verkiezingen winnen, dan zal Kovác niet om Meciar heen kunnen en dan zal hij wel met hem moeten praten. En winnen zúllen we, dat is zeker.”

Op de vraag of deelneming van HZDS aan een Slowaaks kabinet mogelijk zou zijn zonder dat Meciar meedoet, antwoordt Kozlík voorzichtig: “Niets is in de politiek uit te sluiten, politiek is als plastic, maar Meciar is een grote persoonlijkheid, en dat zal zo blijven.”

HZDS zou ook kunnen mikken op een coalitie met de SNS (de Slowaakse Nationale Partij, die tot maart voor aanvulling heeft gezorgd van de gedunde HZDS-gelederen in het parlement), aangevuld met de Boerenpartij. Het is zelfs niet ondenkbaar dat de linkse SDL en HZDS een coalitie aangaan.

Het politieke spectrum in Slowakije is na de gebeurtenissen van vorige maand sterk in beweging. Er komt waarschijnlijk ook een nieuwe linkse partij in het parlement onder Jan Luptak, die de SDL te veel een intellectuele partij vindt. In dit stadium zijn voorspellingen dan ook voorbarig.

Mensenrechtenactiviste Zuzana Szatmáry, die heel wat te stellen heeft gehad met de vorige regering, blijft vooralsnog sceptisch : “Ik heb altijd gezegd dat het ten minste veertig jaar duurt voordat de mensen aan een ander systeem zijn gewend, voordat de oude totalitaire reflexen vervangen zijn door nieuwe, democratische. Niet voor niets duurde de tocht van het joodse volk door de woestijn zo lang: dat was de tijd die nodig was om de slavernij in Egypte te ontwennen. De politieke atmosfeer is nu wel rustiger dan onder Meciar, maar je merkt dat er nog steeds spelletjes worden gespeeld. De christen-democraten en de oude communisten zijn daar beide zeer bedreven in: ze zeggen 'ja' en 'nee' op hetzelfde moment. Op basis van de ervaringen met de vorige regering kunnen we van de nieuwe niet al te veel verwachten: meer dan van personen hangt het functioneren van de samenleving van wetten af. En zolang die er niet zijn, blijf ik ongerust. De politieke partijen zijn uiterst kortzichtig, de politici opportunistisch, wat ze zelf met een eufemisme 'realistisch' noemen. Zou je dat soort mensen in dienst nemen bij je bedrijf?”

Slowaakse politici missen volgens Szatmáry het gevoel voor continuïteit van de geschiedenis. “Alle politici gedragen zich alsof de geschiedenis pas met henzelf begint en proberen hun eigen geschiedenis te vergeten. Elke keer willen ze weer 'een dikke streep onder het verleden zetten'. Er zijn daar in dit land niet eens genoeg potloden voor!”

Volgens Szatmáry heeft dit kabinet “een paar wonderen” nodig willen de partijen die er deel van uitmaken bij de komende verkiezingen een overwinning boeken. “De mensen moeten iets zichtbaars en tastbaars hebben waardoor de herinnering aan Meciar voorgoed wordt verdrongen.”

    • Frits Schaling