Centrale bank veegt vloer aan met Kok; De Nederlandsche Bank presenteert jaarverslag

AMSTERDAM, 28 APRIL. Voor Wim Kok had het jaarverslag van de Nederlandsche Bank niet op een ongelukkiger tijdstip kunnen verschijnen. Nog geen week voor de verkiezingen komt een negatief oordeel over het gevoerde beleid van een van de belangrijkste scherprechters op financieel-economisch gebied niet van pas. Het verhaal gaat dat Kok de storm al voelde aankomen en reeds op voorhand rekening hield met twee zetels verlies als gevolg van het vandaag gepresenteerde jaarverslag. Na lezing van de kritische kanttekeningen zou hij gezegd hebben: “Maak daar maar drie zetels van”.

De kritiek van De Nederlandsche Bank is inderdaad vernietigend. Kok heeft volgens Duisenberg zijn zorgvuldig opgebouwde imago van solide minister van financiën te grabbel gegooid door op de valreep voor miljarden op de pof te gaan financieren. De verlaging van het financieringstekort waar Kok zo trots op is, kon volgens Duisenberg alleen maar tot stand worden gebracht door fikse lastenverhogingen (7 miljard gulden). De lastenverlichting van 5 miljard die het kabinet voor de komende jaren in petto heeft weegt daar niet tegen op.

Veel ernstiger zijn de sluiers die Kok om het tekort heeft gehangen. In het jaarverslag worden een aantal trucs opgesomd die Kok heeft toegepast: het versneld innen van belastingen, het opleggen van hoge voorlopige belastingaanslagen, de verkoop van staatsdeelnemingen, kasverschuivingen, de verkoop van HBO-schoolgebouwen, het niet relevant verklaren van uitgaven voor studieleningen voor het tekort en de aanwending van een deel van de vervroegde aflossingen van woningwetleningen.

Zo op het oog ingewikkelde zaken, die evenwel een simpele eigenschap gemeen hebben: het zijn incidentele inkomsten, waarop niet elk jaar gerekend kan worden. Aandelen Koninklijke PTT en schoolgebouwen kun je maar één keer verkopen. De Nederlandsche Bank berekent het totaal van deze financiële trucs op maar liefst 12,5 miljard gulden. Volgens president Duisenberg van de Nederlandsche Bank raken de mogelijkheden om incidentele inkomsten te verwerven ooit uitgeput. Dan komt volgens hem “de naakte waarheid aan het licht”. En die is, dat het feitelijk financieringstekort, dat nu nog zo mooi oogt, ineens scherp zal gaan oplopen in de richting van het voor trucs geschoonde tekort dat 12,5 miljard gulden hoger ligt.

Een aantal trucs wordt door de Nederlandsche Bank meedogenloos aan de kaak gesteld. De verkoop van tafelzilver bijvoorbeeld. Het kabinet wil in 1994 en 1995 het financieringstekort voor een deel drukken met eenmalige opbrengsten uit de verkoop van aandelen Koninklijke PTT Nederland (KPN) en een eenmalige vergoeding van Duitsland voor uit gemeenschappelijke aardgasvelden gewonnen gas. Het gaat daarbij om maar liefst 7,5 miljard gulden. In de ogen van Duisenberg behoort KPN tot de Nederlandse activa en staat als het ware aan de debetzijde van de nationale balans vermeld. Een goede boekhouder moet een afboeking aan de actiefzijde van de balans (verkoop van staatsbezit), compenseren aan de passiefzijde, zodat de balans weer in evenwicht is. Simpel gezegd houdt dat in, dat het geld dat KPN oplevert moet worden gebruikt voor vermindering van de staatsschuld. Kok doet dat niet. Hij wendt het uit verkoop van KPN verkregen geld aan voor het doen van lopende uitgaven.

Een andere doorn in het oog van Duisenberg vormen de vele kasschuiven. Het principe is simpel. Net als particuliere huishoudens moet ook de staat doorlopend rekeningen betalen. Door nu rekeningen die bijvoorbeeld op 1 april 1994 moeten zijn betaald al eerder, op 31 december 1993 te betalen kunnen vorig jaar opgetreden meevallers worden weggewerkt. In 1994 houdt de overheid dan geld over (een aantal rekeningen is immers al betaald). Zo kan eindeloos met miljardenbedragen worden geschoven en kan het financieringstekort naar believen worden gemanipuleerd. Het is echter de vraag of hier sprake is van goed huisvaderschap. Welke Nederlander betaalt zijn rekeningen vrijwillig drie maanden te vroeg? Goede huisvaders zetten het geld liever drie maanden weg op een rentedragende spaarrekening. Bij Kok gaat het ook nog om hele grote bedragen. Meevallers in 1993 werden via een verschuiving van 5,3 miljard gulden doorgegeven naar 1994. Dit jaar is opnieuw een verschuiving van 3 miljard naar 1995 opgenomen. De Nederlandsche Bank heeft berekend hoeveel renteinkomsten de staat derft door het te vroeg betalen van rekeningen. Het gaat dan om vele tientallen miljoenen guldens.

Het is niet fair om alleen Kok de schuld te geven. De miljardentrucs van het huidige kabinet komen namelijk voor een belangrijk deel voort uit het brein van CDA-premier Ruud Lubbers. Professioneel bedenker van listige oplossingen voor netelige problemen.

Bij eerdere gelegenheden wees premier Lubbers erop dat er pas met recht kritiek uitgeoefend mag worden als de reële overheidsuitgaven stijgen. Welnu. Volgens het jaarverslag van de Nederlandsche Bank gingen de voor kasverschuivingen en prijsstijging gecorrigeerde bruto collectieve uitgaven in 1993 met 0,5 procent omhoog. Volgens de kabinetsplannen blijft de bal in 1994 en 1995 stilliggen, maar Duisenberg heeft er zo zijn twijfels over of de overheid er echt in zal slagen de reële overheidsuitgaven te stabiliseren. “Ik weet dat er heel veel dingen moeten gebeuren om de overheidsuitgaven gelijk te houden.” De trend in de overheidsuitgaven wijst een andere kant uit. Sinds het aantreden van het derde kabinet Lubbers liepen de collectieve uitgaven continu omhoog, van 54,3 procent van het bruto binnenlands produkt in 1990 tot 56,7 procent in 1993.

    • Frank van Empel