Verkiezingen in Zuid-Afrika zijn het einde van een ideologie

Volgens Allister Sparks voelen zwarten overal ter wereld zich bevrijd van een stigma nu in Zuid-Afrika de eerste vrije verkiezingen zijn begonnen. In het land zelf is de bevolking moe van het geweld en de doden, maar het besef begint door te dringen dat er werkelijk iets zal veranderen.

De Zuidafrikaanse verkiezingen, die gisteren zijn gestart en tot en met morgen duren, betekenen voor het racisme wat de afbraak van de Berlijnse muur heeft betekend voor het communisme. Ze luiden het eind van 's werelds laatste raciale oligarchie in. In historisch perspectief kan men zelfs zeggen dat ze een tijdperk afsluiten dat is begonnen toen de Portugese zeevaarder Barholomeus Diaz vijfhonderd jaar geleden zijn karveel over de evenaar liet varen, Kaap de Goede Hoop bereikte en daarmee voor de westerse wereld de zeeweg naar de Orient opende - het begin van de koloniale tijd met al zijn waan over superieure en inferieure rassen en de white man's burden.

Het koloniale tijdperk kwam grotendeels ten einde tijdens de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, toen de excessen van het nazisme een vloedgolf van verzet tegen opvattingen over de superioriteit van het ene ras boven het andere ontketenden. De koloniale mogendheden begonnen zich weldra uit hun wingewesten terug te trekken, en in de Verenigde Staten werd rassenscheiding door de rechter ongrondwettelijk verklaard.

Het tegendraadse Zuid-Afrika koos dat ogenblik uit voor een stap in tegenovergestelde richting. De Nationale Partij van de Afrikaners, die in 1948 een nieuwe regering vormde, reageerde op de mondiale emancipatie van autochtone volkeren met haar apartheids-ideologie, waarmee ze het land een nog extremer vorm van raciale overheersing oplegde. Zuid-Afrika werd zodoende de paria van de wereldgemeenschap. Voor mensen met een niet-blanke huid in de hele wereld was de apartheid een onduldbaar affront dat al hun eeuwenoude grieven belichaamde; voor de blanke westerlingen werd het een moraliteitsspel dat een gemakkelijk doelwit bood aan hun plaatsvervangend schuldbesef.

Dat alles is nu voorbij. Om een minuut voor middernacht is gisteren de oude Zuidafrikaanse vlag neergehaald en is een nieuwe in top gehesen; de oude grondwet is vervallen verklaard en ervoor in de plaats is een nieuwe gekomen waarin de gelijkheid van alle Zuidafrikanen is verankerd. Het oude land, en het tijdperk van rassenongelijkheid dat er een halve eeuw langer dan elders in stand is gehouden, was niet meer, en een nieuw land werd geboren. Overal ter wereld zullen gekleurde mensen zich nu bevrijd voelen van een ondraaglijk stigma.

Het is een gewichtig ogenblik, een mijlpaal in de wereldgeschiedenis - maar in Zuid-Afrika zelf is daarvan merkwaardig weinig te merken. Dat komt ten dele door een gevoel van onwerkelijkheid dat er heerst, alsof niemand nog kan geloven dat het echt aan het gebeuren is. Maar het komt ook voort uit het gevoel dat de tijd stilstaat. De blanken zijn bezorgd: ze weten niet wat ze moeten verwachten, en de veranderingen gaan zo snel en zijn zo ingrijpend dat ze er vaak bang van worden; de zwarten, generaties lang geconditioneerd op zelf-beschermend gedrag, verbergen hun gevoelens en geven maar weinig blijk van hooggespannen verwachting.

Maar de wat bedrukte stemming is vooral het gevolg van politieke moeheid. Zuid-Afrika heeft vier jaar van slopende onderhandelingen achter de rug, gepaard gaande met veelvuldige crises en vele doden en gevolgd door een vier maanden durende verkiezingscampagne, met opnieuw crises en opnieuw doden, en het land is verzadigd en uitgeput. De overheersende stemming is er een van 'Goddank is het over een paar dagen voorbij'.

Toch heb ik het vermoeden dat er onder de zwarte gemeenschap een ontlading van blijdschap zal komen wanneer vrijdag de uitslagen bekend gaan worden en het besef van verandering concreter en directer wordt. Hoe zal die uitslag zijn? Dat het Afrikaans Nationaal Congres van Nelson Mandela als de grootste partij uit de bus komt en de Nationale Partij als de op een een na sterkste, daaraan kan nauwelijks twijfel bestaan, maar omdat er 27 partijen meedoen en opiniepeilingen in de laatste drie weken van de campagne verboden waren, is het moeilijk om nauwkeuriger voorspellingen te doen.

Het wordt er niet eenvoudiger op doordat Mangosuthu Buthelezi op het laatste ogenblik nog heeft besloten zijn boycotplannen af te gelasten en alsnog met zijn Inkatha Freedom Party aan de verkiezingen deel te nemen, na maanden van halsstarrig verzet.

De vraag is welke invloed de aanwezigheid van Inkatha zal hebben op de uitslag zoals die werd voorspeld door de laatste opiniepeilingen. Heeft de obstructie van Buthelezi de Inkatha-partij aanhang gekost, en zo ja hoe veel? Heeft Inkatha met haar korte campagne kans gezien haar grotendeels in dorpen wonende aanhangers effectief te mobiliseren? Bij wie zal de IFP, Buthelezi's partij, stemmen wegtrekken?

In hoeverre zal het afgelasten van Buthelezi's boycot het totaal aantal stemmen vergroten en wie gaat daarvan profiteren?

Het is een kwestie van gissen, maar mijn indruk is dat de deelname van Inkatha eerder stemmen zal wegzuigen bij de Nationale Partij dan bij het ANC, en dat het afgelasten van de boycot het ANC extra stemmen zal opleveren. Dat brengt me dan tot de voorspelling dat het ANC 60 procent van de stemmen in de wacht zal slepen, en dat de Nationale Partij zal achterblijven bij eerdere verwachtingen en zal uitkomen op rond 20 procent. Inkatha zou derde kunnen worden met 6 a 8 procent, iets meer dan het radicale Pan-Africanist Congress, het blank-separatistische Vrijheidsfront en de Liberaal-Democtratische Partij. In Buthelezi's eigen provincie Natal doemt nu echter de mogelijkheid op van een coalitie tussen Inkatha en Nationale Partij die het ANC terzijde zou kunnen schuiven - als het ANC minder dan 50 procent van de stemmen voor de provinciale assemblee behaalt. Een andere provincie waar het ANC kan gaan verliezen is de Westelijke Kaapprovincie, met als middelpunt Kaapstad, waar veel leden van de 'kleurlingen'-gemeenschap wonen, die grotendeels op de hand van De Klerk is.

Maar de uitslag is minder belangrijk dan het feit van de verkiezingen zelf. Dit zijn de stichtingsverkiezingen van wat in wezen een nieuw land zal zijn, en waar het om gaat is in de eerste plaats de ceremonie en de symboliek. Politieke meningsverschillen doen in dit stadium minder ter zake: er komt een regering van nationale eenheid, bestaande uit verscheidene partijen, en dat houdt in dat Zuid-Afrika de komende vijf jaar grotendeels op basis van consensus zal worden geregeerd. Van het grootste belang is thans dat de bevolking van dit sterk verdeelde en etnisch gevarieerde land de verzoeningsgezindheid betoont die vereist is om in een sfeer van eendracht te bouwen aan een nieuwe samenleving.

Nelson Mandela heeft het voorbeeld gegeven. Na een redeloos zware gevangenisstraf van 27 jaar is hij zonder een spoor van verbittering naar buiten getreden om namens de slachtoffers van de apartheid de verzoenende hand uit te steken naar hen die er de aanstichters van waren. Zaterdag zal deze ongewone man worden toegejuicht als Zuid-Afrika's eerste zwarte president, en zal een nieuw tijdperk in de relatie tussen de mensenrassen in de wereld zijn begonnen.