Ondertekening politiek bestand Rusland onzeker

MOSKOU, 27 APRIL. In de St. Joris-zaal in het Kremlin vindt morgen de plechtige ondertekening plaats van een politieke wapenstilstand, maar welke van de strijdende partijen daarvoor komen opdagen is nog onbekend. Het zogeheten 'Memorandum voor sociale overeenstemming', waarmee president Jeltsin de Russische politici aan gedragsregels wil binden, wordt door zijn eigen entourage geprezen maar door zijn tegenstanders bespot. “Iedereen is dat stuk papier zo weer vergeten”, voorspelde de ultranationalistische leider Vladimir Zjirinovski gisteren.

Jeltsin heeft maanden gewerkt aan het document. Het moet voorkomen dat politieke onenigheid ooit nog zo uit de hand loopt als in de herfst van het vorige jaar, toen het parlement zich twee weken lang verschanste in het Witte Huis. Met een aanval van tanks en commando's liet Jeltsin daaraan toen een einde maken. Het Witte Huis is inmiddels opgeknapt, maar dat geldt ook voor Jeltsins tegenstanders van weleer. Communisten en ultranationalisten wonnen in december de parlementsverkiezingen en in februari wisten zij een amnestie voor de leiders van de parlementaire revolte te bewerkstelligen.

Des te noodzakelijker is het volgens Jeltsin dat alle Russen zich nu met elkaar verzoenen en zijn 'Memorandum voor burgerlijke vrede' - onlangs omgedoopt in 'Memorandum voor sociale overeenstemming' - moet die nationale verzoening op papier vastleggen. Ondertekenaars van het acht pagina's tellende document beloven zich tot de presidentsverkiezingen van 1996 te onthouden van gewelddadige demonstraties, van oproepen tot wijziging van de grondwet en van andersoortige 'agitaties'.

Toen Jeltsin het werkstuk op 5 april naar het parlement stuurde was daar van een verzoenende houding nog weinig te merken. “Het pact heeft slechts één bedoeling: ruimte scheppen voor de totale vernieling en plundering van het land, waarvoor kennelijk nog ongeveer een jaar nodig is”, reageerde de leider van de communistische fractie, Gennadi Zjoeganov. “Het is volstrekt decoratief”, zei de onafhankelijke econoom Grigori Javlinski. “Het is geen idee over een concreet iets maar een idee over liefde.” Slechts drie van de elf parlementaire formaties zagen de zin van het pact in.

Voor Jeltsin was de scepsis geen reden zijn verzoeningspoging op te geven. Integendeel. Vorige week herriep hij een decreet waarin hij 151 afgevaardigden uit het vorige parlement, de opperste Sovjet, hun toelagen en appartementen had ontnomen. Zo krijgt waarschijnlijk ook Roeslan Chasboelatov, die in oktober gewapende demonstranten opriep het televisiegebouw te bestormen, zijn Moskouse dienstwoning weer terug. Aan de leiders van het huidige parlement beloofde Jeltsin meer televisiezendtijd. En gisteren toonde hij aandacht voor hun opvatingen. “Na het bestuderen van de mening van afgevaardigden in de Doema, militaire experts en de oppositie”, aldus een schriftelijke verklaring van het Kremlin, had Jeltsin de minister van defensie geadviseerd geplande oefeningen met het Amerikaanse leger nog eens te overdenken.

Jeltsins concessies zijn voor verscheidene parlementaire groepen reden hun mening over het verzoenings-pakt te herzien. Vladimir Zjirinovski's ultranationalisten bijvoorbeeld lijken het memorandum nu te steunen, al zal de partijleider zelf pas vandaag de uiteindelijke beslissing nemen. Voor Democratisch Rusland, een brede beweging voor democratische hervormingen, is dàt juist weer reden hun steun te heroverwegen. “Kan de handtekening van de president op één papier staan met die van Zjirinovski?”, zo schreef de beweging gisteren in een open brief aan Jeltsin.

Ruslands keuze, de hervormingsgezinde partij van Jegor Gajdar, oorspronkelijk een van de verdedigers van Jeltsin plan, is nu weer boos over een concessie die de president aan de leiders van Ruslands republieken en regio's heeft gedaan. In de oorspronkelijke tekst stond dat de eigen wetten van de deelgebieden ondergeschikt zijn aan de Russische grondwet. Jeltsin heeft die passage geschrapt om de steun van de Federatieraad, de eerste kamer van het parlement waarin regionale leiders zijn vertegenwoordigd, te verwerven. Ook Ruslands Keuze zou pas vandaag de uiteindelijke beslissing over ondertekening nemen.

Ongeacht wie morgen in het Kremlin hun handtekeningen zullen zetten, blijft de waarde van het verzoenings-memorandum twijfelachtig. De Federatieraad, die maandag het memorandum zijn zegen gaf, verwierp op dezelfde dag Jeltsins kandidaat voor de functie van procureur-generaal. De Doema, die in meerderheid wel achter het plan lijkt te staan, eiste gisteren het vertrek van minister van buitenlandse zaken Kozyrev en van Jeltsins bemiddelaar in ex-Joegoslavië, Vitali Tsjoerkin. Een lid van de Doema, Andrej Azderdzis, werd gisteravond voor zijn huis doodgeschoten en volgens zijn fractie betrof het “een politieke moord”. Hoewel voor die stelling nog geen andere aanwijzingen zijn dan dat het slachtoffer politicus was, regende het beschuldigingen.

Juridische waarde heeft het memorandum vanaf het begin af aan niet gehad en Jeltsin heeft het vorige week ook nog een deel van zijn politieke lading ontnomen. Hij beloofde de weigerachtige Javlinski: “Wat u ook over het memorandum zegt, wij blijven vrienden.” Jeltsins adviseur Georgy Satarov kondigde gisteren aan dat de betrekkingen tussen diegenen die het memorandum ondertekenen en degenen die dat niet doen “normaal” zullen blijven. Satarov zei dat de controle op de naleving van het akkoord vooral een taak van de media zou worden. Die zijn alvast gepaaid: premier Tsjernomyrdin heeft een vergadering van hoofdredacteuren dinsdag voor dit jaar 110 miljard roebel (ongeveer 110 miljoen gulden) aan subsidies beloofd.

    • Hans Nijenhuis