Voor de opa's en oma's van Soweto is het Bevrijdingsdag

SOWETO, 26 APRIL. Ruth Molamo (72) had gisteravond alles al klaar gelegd. Haar mooie blauwe jurk, haar vredesspeldje met de twee duiven en vooral haar identiteitsboekje, veilig bewaard in een plastic zakje van de drogist. “'s Morgens vergeet je misschien wat. Je twijfelt vaak waar je je dingen hebt gelaten.”

Om vier uur vanmorgen stond ze op. Toen het licht werd, verliet ze in de ochtendkou van de beginnende winter haar huis in Soweto. “Ik stond op de drempel en keek eerst goed om me heen. De kust was veilig. Ik kon naar de stembus.” Ruth Molamo liep eerst naar het verkeerde gebouw, want ze hadden haar gezegd dat je in de crèche kon stemmen. Nu zit ze op de goede plaats - op een stoeltje in de lange rij wachtende bejaarden voor de lagere school Thaba Jabula. “Wel jammer dat ik te laat was. Ik had zo graag de eerste willen zijn. Nu ben ik nóg nummer zeventig.”

De bommen die gisteren op verschillende plaatsen in Zuid-Afrika ontploften, hadden haar wel schrik aangejaagd. Naast de ingang van het stemlokaal zag ze kartonnen dozen staan. Ze doorzocht ze eerst op explosieven. “Natuurlijk was ik bang. Je weet nooit wat mensen 's nachts uitspoken.” Het stembureau zou om zeven uur open gaan, maar twee uur later zat Ruth Molamo nog te wachten. De stembiljetten waren nog niet gearriveerd, maar niemand mokte of ging weer naar huis. Na zo lang wachten kon dit uurtje er ook wel bij.

Geen bom hield de bejaarden van Soweto tegen. De rij groeide met de minuut en werd een cirkel op het binnenplaatsje van de school. Een tiental politiemannen keek toe. Van alle kanten kwamen oudere mensen met wandelstokken aangeschuifeld, sommigen aan de arm van hun kinderen of ondersteund door verpleegsters. Mannen en vrouwen droegen hun stoel mee op hun hoofd. Een man op krukken stond in de ochtendzon ontspannen The Sowetan te lezen. Het was een mooi begin van drie dagen verkiezingen in Zuid-Afrika: de mensen die het langst geleden hebben onder de apartheid kunnen er het eerst mee afrekenen.

Behalve de ouderen kunnen vandaag op de dag voor de 'speciale stemmen' in heel Zuid-Afrika honderdduizenden zieken, gehandicapten, zwangere vrouwen en medewerkers van politie en leger die de komende dagen moeten werken hun stem uitbrengen. President De Klerk nam zijn moeder, fotografen en televisiecamera's vanmorgen mee uit stemmen in een bejaardentehuis in Pretoria. Medewerkers van de Onafhankelijke Verkiezingscommissie gaan in mobiele stembureaus zieken- en bejaardentehuizen af. Een aantal stembureaus is geopend om de mensen die niet lang kunnen wachten te bedienen. Het is tevens een generale repetitie voor de komende dagen: woensdag en donderdag moeten de stembiljetten er om zeven uur zijn, inclusief de sticker met de Inkatha Vrijheidspartij die vanmorgen her en der ontbrak.

Voor de opa's en oma's van Soweto was het Bevrijdingsdag. “Ik ben zo blij. We hebben zo'n moeilijke tijd gehad. Nu hoeven we voor het eerst niet meer onder andere mensen te leven”, zei Flora Rangama (70).

Pag.4: 'Ik dank God dat ik nog kan stemmen'

Abraham Matibela (75), wiens linkerknie niet meer zo wil, zat op een laag stoeltje waarvan hij de poten gisteren nog met touwtjes om de zitting had gebonden. “Ik dank God dat hij mij zo lang heeft laten leven dat ik vandaag nog kan stemmen. Vandaag word ik vrij. Voor mij is dat belangrijk, voor mijn kleinkinderen nog veel belangrijker.”

Over alles wilden ze praten: hun jarenlange werk als huishoudster onder de blanke missus, het bloedbad in Sharpeville in 1960, en de hoop die ze hebben op een huis en beter onderwijs voor hun kleinkinderen. Maar één onderwerp was taboe. “Nee, ik weet niet op wie ik ga stemmen”, zei Flora Rangama met een stalen gezicht. De hele rij barstte in lachen uit. Ook Ruth Molama omzeilde het onderwerp heel diplomatiek. “Natuurlijk is Mandela een groot man. Hij heeft 27 jaar voor ons in de gevangenis gezeten. Aan de andere kant belooft De Klerk ons ook veel. We weten niet wat er gaat gebeuren.” Al was het pas de eerste keer, de rij voor Thaba Jabula koesterde het stemgeheim.