Russen zijn nu net joden

Glas, New Russian Writing, nr.6. 224 blz. P.O.Box 47, Moskou 119517. Fax 095-4419157. In Birmingham, Engeland: fax 021-4145966

Vreemd: een heel nummer van het engelstalige Russische tijdschrift Glas over 'het joodse vraagstuk', en nergens komen hedendaagse antisemitische groeperingen en politici ter sprake. Pièce de résistance is een stuk pamflettekst van de schrijver Nikolai Leskov, 'The Jew in Russia', uit 1882. “Zijn joden inderdaad de gevaarlijke bedriegers en uitbuiters waar ze voor doorgaan?” Nee, dat valt reuze mee, concludeerde Leskov na 120 pagina's waarin hij de ergste aantijgingen weerlegde maar intussen allerlei andere vooroordelen en stereotypen onbekommerd bevestigde. Glas bestempelt Leskovs opvattingen als volmaakt actueel; in honderd jaar is er weinig wezenlijks veranderd in het denken van het Russische volk over joden. Pogroms komen niet meer voor - een huiveringwekkende evocatie ervan geeft hier Leonid Latynin - maar het zegt voldoende over de naoorlogse Sovjetjaren dat joden nu het mag massaal Rusland verlaten. Ludmilla Ulitskaya beschrijft in 'March 1953' sober maar uiterst doeltreffend hoe een hele schoolklas zich keert tegen een joods meisje, haar treitert, vernedert en pijn laat lijden.

Het 'joodse vraagstuk' is zichzelf aan het oplossen, stelt criticus en essayist Lev Anninsky (1934) in zijn bijdrage over de huidige verhouding tussen Russen en joden. Na tweehonderd jaar moeizame betrekkingen vertrekt het lastige ras eindelijk naar het Beloofde Land. De Russen zullen een andere zondebok moeten zoeken. Anninsky trekt parallellen: sinds het uiteenvallen van het Sovjet-rijk zijn de Russen de joden van de wereld geworden, ooit machtig en dreigend, nu kwetsbaar en ongelukkig. Twee poëzieminnende volkeren: “Russians and Jews become look-alikes in mirror-reflection. (-) In the grandiose meaninglessness the one thing one can hold to is the Word. The People of the Book reveal a strange kinship with the people for whom literature has for two centuries replaced philosophy, religion and even common sense.”

Glas opent met een verhaal van Vassily Grossman (1905-1964), 'This Happened in Berdichev', waarvan de vijfentwintig jaar lang verboden verfilming in 1989 kon gaan draaien. Het verhaal, uit 1934, gaat over een stoere legerofficier die zwanger raakt, bevalt in het huis van een joodse familie waar ze ingekwartierd wordt en zo zorgzaam is voor haar baby als niemand ooit had verwacht. Maar bij het horen van één rood strijdlied laat ze al haar moederlijke instincten varen, en als een waanzinnige stort ze zich opnieuw in de Bolsjevistische strijd. De joodse familie haalt de schouders op en gaat over tot de orde van de dag.

Twee verdwenen werelden.

    • Margot Engelen