PvdA lokaal juist wèl inschikkelijk

Beelden zijn vaak snel gevormd. Na verloop van tijd gaan ze hun eigen leven leiden en zijn dan 'werkelijkheid' geworden. Ook over de college-onderhandelingen na de recente gemeenteraadsverkiezingen heeft beeldvorming plaatsgehad. Die luidt: de kiezer heeft zich op 2 maart duidelijk uitgesproken tegen de gevestigde landelijke partijen, maar bij de verdeling van de wethouderszetels is daar geen rekening mee gehouden.

Ook NRC Handelsblad doet mee. In het hoofdredactioneel commentaar van 13 april wordt zelfs gesproken van de 'verslagen kiezer'. De verliezers van de verkiezingen hebben volgens dit commentaar de boodschap van de kiezers niet willen begrijpen. Het systeem van 'coöptatie zou zijn werk weer volop hebben gedaan'. Vooral de PvdA moet het ontgelden. Haar wordt zelfs 'recidive' verweten. Vier jaar geleden hebben de sociaal-democraten D66, die de verkiezingen overtuigend wonnen, zoveel mogelijk buiten de colleges gehouden. En nu leveren de sociaal-democraten weer zo'n streek. De PvdA zou in de grote steden verhoudingsgewijs minder wethouders dan raadszetels hebben ingeleverd. Het beeld van tot op het bot arrogante PvdA-bestuurders komt uit het NRC-commentaar nadrukkelijk naar voren.

We zouden er bijna zelf in gaan geloven. Bijna, want afgelopen vrijdag publiceerde het blad Binnenlands Bestuur een onderzoek naar de resultaten van de college-onderhandelingen in 158 steden. Hieruit bleek dat de PvdA bij de gemeenteraadsverkiezingen niet minder dan 21 procent van haar raadsleden verloor, maar dat zij maar liefst 28 procent van haar wethouders inleverde. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen heeft zich voor de PvdA dus meer dan proportioneel vertaald in de wethoudersverdeling. Ook in de grote steden heeft het verlies van PvdA consequenties gehad voor het aantal wethouderszetels. De PvdA heeft daar 12 wethouders ingeleverd: een verlies van 25 procent. Hoezo 'recidive'?

Het is waar dat in de grotere gemeenten de lokale lijsten relatief vaak buiten het college zijn gebleven. Uit het onderzoek van Binnenlands Bestuur blijkt dat niet de lokale lijsten, maar vooral de VVD en D66 hebben geprofiteerd van het wethoudersverlies van de PvdA en het CDA. In de grote steden profiteert D66 het meest, in de middelgrote steden heeft de VVD haar wethouders-équipe sterk zien groeien.

De landelijke partijen in de grote steden hebben elkaar omarmd. Dat blijkt uit de uitbreiding van veel colleges met de VVD, D66 en - in mindere mate - met GroenLinks. De lokale partijen en de protestpartijen (CD en SP) zijn buiten deze omarming gesloten. Terwijl ze de verkiezingen wonnen, hebben ze de college-onderhandelingen verloren.

Ook hier moet het beeld van arrogantie van de macht worden genuanceerd. Met name de SP, waarmee de PvdA in een aantal gemeenten heeft willen onderhandelen, heeft zich bewust buiten de colleges gemanoeuvreerd. Vele lokale winnaars van de gemeenteraadsverkiezingen bleven (net) te klein om met goed recht een wethouderszetel te kunnen claimen. Dat neemt niet weg dat in een aantal gevallen de college-onderhandelingen niet bepaald de schoonheidsprijs verdienen. In Den Bosch bijvoorbeeld besturen de college-partijen door alsof er nooit verkiezingen zijn geweest. Ook de PvdA is daarbij betrokken.

Maar uit het onderzoek van Binnenlands Bestuur komt voor de PvdA wel een beeld van 'gepaste bescheidenheid' naar voren. Vele lokale PvdA-politici hebben de 'les' van vier jaar geleden ter harte genomen. Eindhoven is daarvan een duidelijk voorbeeld. De PvdA, die terugviel van 10 naar 6 zetels, werd in de gelegenheid gesteld haar twee wethouderszetels te behouden, maar de fractie heeft daarvan afgezien. Zo ontstond de ruimte om de Ouderenpartij, de winnaar van de verkiezingen, in het college op te nemen. Aan het kiezersoordeel werd voorrang gegeven boven effectief democratisch bestuur.

Vernieuwing van de PvdA betekent dat wordt geïnvesteerd in normale, bescheiden patronen. Gegeven de nieuwe krachtsverhoudingen zal de PvdA zich de norm van 'gepaste bescheidenheid' eigen moeten maken. Het beeld dat uit het onderzoek van Binnenlands Bestuur oprijst en de opstelling van de PvdA in de verkiezingscampagne tot op heden geven hoop voor de toekomst.