'Werken Malevitsj illegaal verkocht'

MOSKOU/AMSTERDAM, 25 APRIL. De Russische literatuur- en kunstkenner Nikolaj Chardzjijev, die sinds eind vorig jaar met zijn vrouw in Nederland woont, wordt er door justitie in Moskou van verdacht zonder toestemming van de Russische overheid zes werken van Kazimir Malevitsj in Duitsland te hebben verkocht. Dit bevestigde vanmorgen de directeur van het Russische rijksarchief voor literatuur en beeldende kunst, Natalja Volkova.

Vorige week publiceerde het dagblad Izvestia een reeks artikelen over wat de krant noemt 'een smokkeloperatie zonder precedenten'. Volgens deze krant zou Chardzjijev 50 kunstwerken uit zijn privé-collectie naar het Westen hebben gesmokkeld. Ook heeft hij getracht zijn verzameling literaire documenten het land uit te brengen. De Russische douane heeft de verzameling in beslag genomen.

Chardzjijev is eind vorig jaar op uitnodiging van het Slavisch Seminarium van de Universiteit van Amsterdam naar Nederland gekomen om een aantal lezingen te geven. Sindsdien leeft hij met zijn vrouw in Amsterdam op basis van een tijdelijke verblijfsvergunning. Hij wil de pers nu niet te woord staan.

Chardzjijev is een internationaal bekende kunsthistoricus die veel heeft geschreven over de geschiedenis van de Russische avantgarde in de jaren twintig en dertig, met name de poëzie van Majakovski. Veel Russische kunstenaars heeft hij persoonlijk gekend en hij wordt ook aangehaald in de herinneringen van Chlebnikov, Majakovski en in de memoires van Mandelstam. Chardzjijevs 'werkarchief' bestaat uit een unieke verzameling brieven, manuscripten en gedichten van Anna Achmatova, de futurist Mikhaïl Chlebnikov en Osip Mandelstam. Dit 'werkarchief', opgeslagen in drie koffers, is vorige week door de douane op de Moskouse luchthaven Sjeremetjevo in beslag genomen.

In de drie koffers werden ook twee papieren aangetroffen die erop duiden dat Chardzjijev zes schetsen van Malevitsj aan een zekere Christina Bscher heeft verkocht. Volkova bevestigt dit. Bscher drijft samen met haar man de gerenommeerde galerie Gmurzynska in Keulen, een kunsthandel die gespecialiseerd is in Russische avantgarde-kunst. Bschler was vanochtend niet bereikbaar voor commentaar.

Op één papier staat dat Christina Bscher aan Chardzjijev en zijn vrouw een cheque van 2,5 miljoen dollar zal overhandigen. Op het andere papier belooft de kunstverzamelaar zes werken van 'Kaz. M.' voor eeuwig in bewaring te geven aan Bscher.

Natalja Volkova zei vanmorgen dat haar rijksarchief door de douane bij de zaak is betrokken om de authenticiteit van de gevonden literaire documenten te bevestigen, wat het archief inmiddels heeft gedaan. “Voorzover ik weet zijn deze zes werken van Malevitsj niet meer in Rusland”.

Om welke werken het gaat zegt Volkova niet te weten. Zij wees erop dat bijna niemand in Rusland Chardzjijevs collectie ooit heeft gezien. Ook wees zij erop dat als Chardzjijev de betrokken kunstwerken en manuscripten niet had bewaard, waarschijnlijk helemaal niemand ze ooit nog zou hebben gezien: de avantgardisten genoten onder Stalin weinig populariteit.

Het is niet duidelijk of er daadwerkelijk al een overdracht van geld of kunstwerken heeft plaatsgehad. Volgens Chardzjijevs contactpersoon, prof. dr. W.G. Weststeijn van de Universiteit van Amsterdam, is “het verlies van zijn persoonlijke werkarchief een absolute ramp.” “Het gevaar is groot dat de letterkundige collectie helemaal niet terecht komt in musea, maar verdwijnt - gewoon gestolen wordt.” Volgens Izvestija maakt Chardzjijev zich 'druk om het lot van zijn archief' en is hij 'erg zwaarmoedig'.

De motivatie van het echtpaar om op zo'n hoge leeftijd - Chardzjijev is negentig en zijn vrouw is 83 - Rusland te verlaten is volgens Weststeijn angst geweest. Angst voor hun collectie en angst voor hun leven. “De situatie in Rusland is chaotisch op het moment en wordt met de dag chaotischer. Voedsel is steeds moeilijker te krijgen en de criminaliteit wordt steeds groter. Moskou is een gevaarlijke stad. Chardzjijev en zijn vrouw leidden een teruggetrokken leven. Bijna niemand, ook ik niet, was van het bestaan van een kunstcollectie op de hoogte. En dat is maar goed ook, want als in Rusland bekend wordt dat je waardevolle spullen in huis hebt, val je ten prooi aan de mafia.”