Voorproefje op een nieuwe rolverdeling

JOHANNESBURG, 25 APRIL. In de slotfase van de verkiezingscampagne leken de Zuidafrikaanse leiders zich al te schikken in de nieuwe rolverdeling. Nelson Mandela gedroeg zich met de dag presidentiëler. De voorzitter van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) riep op tot nationale verzoening en las zijn aanhangers op zaterdag in Soweto de les toen ze de naderende overwinning alvast vierden met geweervuur in de lucht. Hij stelde blanken gerust: ook na de verkiezingen, die morgen beginnen, is er een plaats voor hen in Zuid-Afrika.

Frederik Willem de Klerk raakte steeds losser in zijn presidentiële corset. Hij werd de afgelopen dagen weer partijman en keerde terug naar het idioom van de ouderwetse rugbypolitiek van de Nationale Partij (NP). “ANC-aanhangers hebben het onderwijs van miljoenen van onze kinderen vernietigd. Hun bondgenoten van de Communistische Partij hangen een beleid aan dat nergens in de wereld heeft gewerkt. Je kunt niet stemmen op een partij die onchristelijk is”, hield hij een gehoor van vooral kleurlingen in Kaapstad voor. En Mangosuthu Buthelezi, de Inkatha-leider die op het laatste moment nog stemmen van de NP dreigt weg te kapen, noemde hij “een grillige, onbetrouwbare leider die de politiek van vertraging en zigzaggen toepast”.

Buthelezi zelf vloog in een campagne van vijf dagen van hot naar her om zich te presenteren als de standvastige nummer drie. Tot afgelopen dinsdag wilde hij de verkiezingen boycotten om het ANC en de NP (“broeders in de politieke misdaad”) tot concessies te dwingen, die hij uiteindelijk niet kreeg. Buthelezi beloofde het land dat hij ook na de verkiezingen in de oppositie zal blijven. Hij zal niet meedoen aan de regering van nationale eenheid. Inkatha, in tijdnood, joeg er een fortuin doorheen met paginagrote krante-advertenties, waarin het volk werd voorgehouden: “We hebben het voor u gedaan.” En Mattheüs 20:16, “Alzo zullen de laatsten de eersten zijn”, bood een optimistische blik op een onmogelijk korte veldtocht.

Het waren de laatste zetten in een verkiezingscampagne die zich ook dit weekeinde weer afspeelde in de schaduw van geweld. In Ulundi, de regeringszetel van Buthelezi in KwaZulu, werden twee ANC'ers door een menigte Inkatha-aanhangers vermoord toen ze verkiezingsmateriaal van hun partij probeerden te verspreiden. In de binnenstad van Johannesburg kwamen gisteren negen mensen om het leven en raakten honderd mensen verwond toen een autobom ontplofte in de buurt van twee ANC-kantoren. Na de opluchting van de afgelopen week over de onverwachte deelneming van Inkatha bewees het dat het democratisch proces nog niet van alle dreigingen is verlost. Maar het kan de verkiezingen niet meer stoppen. Het blanke minderheidsbewind van 342 jaar is over enkele dagen ten einde; de laatste blanke heerschappij in Afrika wordt bij de stembus begraven.

Het kostte de afgelopen maanden soms moeite de verkiezingscampagne te herkennen tussen de politiek van alledag door. In de turbulente aanloop naar de eerste verkiezingen voor burgers van alle huidskleuren - dinsdag, woensdag en donderdag - vielen de tegenstanders als dominostenen om. De regeringen van de thuislanden Bophuthatswana en Ciskei werden ten val gebracht door burgers die wilden stemmen. De eenheid onder rechtse blanken viel aan duigen, doordat het denkende deel koos voor de parlementaire weg om een blanke 'volksstaat' te bereiken.

Tussendoor onderging het rijk van de apartheid in zijn nadagen de ene schok na de andere. De Goldstone-commissie vond bewijzen van een Derde Macht van hoge politieagenten die het zwarte geweld zouden aanstichten. De Klerk riep de noodtoestand uit in KwaZulu/Natal. Tijdens een schietpartij in de binnenstad van Johannesburg kwamen 33 Zoeloe-demonstranten om het leven. De rand, de Zuidafrikaanse munteenheid, liep klappen op en buitenlandse beleggers op de beurs trokken zich voorlopig terug. Internationale bemiddelaars kwamen vergeefs twee dagen langs om een oplossing te vinden en uiteindelijk sloot Buthelezi zich toch aan bij de verkiezingen.

Zoveel onzekerheid bracht veel Zuidafrikanen aan de rand van een zenuwinzinking. De paranoia sloeg toe. De winkelkarretjes in de supermarkten puilden uit met lang houdbare goederen. Kruidenierswinkels behaalden record-omzetten. Wapenhandelaren konden niet aan de vraag om pistolen en geweren voldoen en op schietbanen was het ongekend druk. Klinieken meldden een meer dan normale stroom van patiënten die de stress van het overgangsproces niet meer aankonden. Veel vliegtuigen naar het buitenland waren de afgelopen weken tot de laatste stoel volgeboekt. En een Zuidafrikaanse krant meldde vorige week dat zeker tienduizend landgenoten op campings en in bungalowparken over de grens in Zimbabwe de uitslag afwachten. Na het akkoord met Inkatha ging een golf van opluchting en optimisme door het land en leken Zuidafrikanen echt te gaan geloven in de verkiezingen.

De verkiezingsstrijd ging intussen vooral tussen het Afrikaans Nationaal Congres en de Nationale Partij, met kleinere partijen als de Democratische Partij, het rechtse Vrijheidsfront en het linkse Pan Afrikaans Congres die in de marge van zich lieten horen. Onder de negentien deelnemende partijen bevindt zich verder een aantal onbekende nieuwelingen uit het alternatieve politieke circuit zoals de 'Sports organisation for collective contributions and equal rights' (de Soccer Party), die marihuana wil legaliseren, en 'The keep it straight and simple party' (Kiss), die de inkomstenbelasting vrijwel wil afschaffen. Ze kenden een kort moment van beroemdheid in debatten op de televisie. Na de verkiezingen zal men niet meer van hen horen.

De strijd tussen het ANC en de NP, die na de verkiezingen met elkaar gaan regeren, verliep volgens het verwachte patroon. Ze hielden de kiezer dezelfde beloften voor: huizen, banen, werk en vrede, en leverden daar zoals gewoonlijk voor de verkiezingen geen budget bij. De campagnes waren gebouwd rondom de leiders, Mandela en De Klerk, die als persoon populairder zijn dan hun partij. Mandela was zelfverzekerd en kon met zijn heiligenstatus (“de zwarte Jezus”, wordt hij in de townships wel genoemd) eigenlijk niets verkeerd doen. Hij koos vaak voor een rol boven de partijen, maar als vuil werk nodig was kon hij moeiteloos terugvallen op het apartheidsverleden van zijn opponent.

De NP viel met even veel gemak terug op haar strategie uit het verleden: inspelen op de angst voor het rooi en swart gevaar. De Klerk spiegelde het ANC af als een wolf in schaapskleren, met zoveel communisten hoog op de lijst die na de verkiezingen de gematigden in het ANC zullen vernietigen. Mandela trok zich er niets van aan: “Al was de hele lijst communist: de communisten in dit land hebben niet zo'n vreselijk verleden als de Nationale Partij”, zei hij.

In de harde strijd om de Kaapprovincie, waar de NP een grote kans heeft om te winnen met steun van de kleurlingen, maakte De Klerks partij gebruik van openlijk racistische propaganda. In een stripboek werden gewapende ANC-jongeren afgebeeld die kleurlingen tegenhielden op weg naar de kerk en riepen: “Kill the Boer, kill the coloured.” Een verkiezingstribunaal verbood het boek en De Klerk bood zijn excuses aan. Ook het ANC kreeg een berisping, nadat een kandidaat had beweerd dat de NP onzichtbare inkt door het eten had gedaan dat zwarte mensen bij haar bijeenkomsten kregen voorgeschoteld. Omdat mensen met hun vingers eten zou de inkt, waarin de kiezers ook hun vingers moeten dopen om dubbel stemmen te voorkomen, zichtbaar worden in de stemlokalen. Veel zwarten zouden daardoor niet kunnen stemmen.

De grootste gevaren die de verkiezingen nu nog bedreigen, zijn de spanning tussen aanhangers van ANC en Inkatha en terroristische acties van rechtse blanken die niet deelnemen. Dit zou veel kiezers van de stembus kunnen weghouden. Politie en leger worden op grote schaal ingezet om vrije verkiezingen te waarborgen. In totaal zijn 93.000 politiemannen en 67 compagnieën van het leger op de been tijdens de drie verkiezingsdagen. De onzekere factor blijft de intimidatie in de zwarte townships die veel inwoners ertoe kan brengen te besluiten niet te gaan stemmen. Inwoners van Soweto en andere woongebieden, die geen overtuigde aanhangers zijn van een partij, willen zelden praten over of en op wie ze gaan stemmen.

Mede om die reden zijn alle opiniepeilingen dubieus. Sinds 5 april is de publicatie van peilingen verboden. De toetreding van Inkatha op het laatste moment brengt nieuwe verschuivingen in kiezersvoorkeuren teweeg. Maar een trend die verkiezingswaarnemers de laatste weken noteren, is een groei in de aanhang van de Nationale Partij tot over de twintig procent. Haar slimme advertentie-campagne van de laatste weken was vooral gemikt op de gematigde kiezer. Zwarte, bruine en blanke mensen uit de middenklasse legden met foto en lange tekst uit waarom ze ondanks de apartheid toch op De Klerk stemmen. Bij de stembus zal blijken of die 'zwijgende meerderheid', zoals De Klerk haar noemt, de NP ook maar enigszins in de buurt kan brengen van het ANC dat de wind van bevrijding mee heeft.