Polariserend CDA brengt paarse coalitie dichterbij

Het 'grote' lijsttrekkersdebat aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen van 1986. Voor de kijkers links zat PvdA-lijsttrekker Den Uyl, voor de kijkers rechts VVD-lijsttrekker Nijpels. In het midden had minister-president en CDA-lijsttrekker Lubbers zich geposteerd. Een ideale positie, zo bleek. Terwijl Nijpels en Den Uyl met elkaar in de clinch waren, ging Lubbers wat naar achteren zitten, en kwam pas in actie nadat de beide voorlieden van PvdA en VVD elkaar voldoende verwijten hadden gemaakt. Lubbers boog naar voren, laakte de polarisende toon en sprak verzoenende taal. Zoals 'de mensen' het willen: geen geruzie. En zo won Lubbers het debat; de vader des vaderlands die 'toevallig' ook lijsttrekker van het CDA was. Daags erna won hij ook nog op glorieuze wijze de verkiezingen.

Zet het CDA nooit meer in het midden, was de les van 1986. In een tijd dat het beeld zo allesoverheersend is, moest het CDA als middenpartij niet nog eens op die manier bij de kijker een automatische voorsprong krijgen. Dit jaar speelt dit punt niet, want er nemen meer dan drie partijen aan het grote lijsttrekkersdebat op de avond voor de verkiezingen deel. Maar los daarvan, het CDA kan de rol van bruggenbouwer niet meer spelen. De afgelopen campagneweken heeft juist het CDA zich ontpopt als ruziemaker.

Alles is anders in deze verkiezingsstrijd waarbij de twee grootste partijen in de peilingen zo op verlies staan. Maar dat uitgerekend het CDA kiest voor een polariserende toon, is toch even wennen. Weinig is er meer over van de harmonieuze woorden van Brinkman uit het CDA-jaarboek van een half jaar geleden: “Niet (bek)vechten met anderen, maar samenwerken”. Inmiddels heeft het CDA ruzie met de PvdA, de VVD en D66.

Allereerst is er minister-president Lubbers die het bij PvdA-lijsttrekker Kok heeft verbruid door afgelopen vrijdag tijdens zijn persconferentie na afloop van de ministerraad de coalitiepartner er opnieuw van langs te geven. De PvdA had de laatste maanden niet anders dan catenaccio-voetbal bedreven, zei Lubbers. Het was een opmerking die paste in het offensief dat Lubbers bijna twee weken geleden tijdens een CDA-manifestatie in Kerkrade inzette. Toen waarschuwde Lubbers voor een zwenking naar links. Lubbers' toelichting op zijn aanval, twee dagen later maakte de PvdA pas echt boos. Lubbers zei toen dat zijn waarschuwende woorden vooral bezien moesten worden in het licht van een PvdA die na de verkiezingen groter is dan het CDA. Een verklaring die Kok afdeed als “ontluisterend”.

Toen Lubbers afgelopen vrijdag opnieuw naar de PvdA uithaalde, was voor Kok de maat vol. Kwaad liet hij weten dat Lubbers persconferenties van de minister-president niet moest misbruiken voor CDA-doeleinden. Een opvatting waarvoor Kok onmiddellijk steun kreeg van de VVD. Het zou allemaal kunnen worden ondergebracht in de categorie verkiezingskoorts als er niet meer aan de hand was. Want had CDA-lijsttrekker Brinkman ook niet gewaarschuwd voor de rentestand en dus het investeringsklimaat als Nederland een regering zonder CDA zou krijgen? Het leverde slechts honende reacties op bij alle andere partijen. Het CDA dat zich als onmisbaar afficheert, verwijdert zich in de huidige politieke situatie alleen maar van de andere partijen.

Het verst ging vorige week minister Hirsch Ballin van justitie tijdens een CDA-verkiezingsbijeenkomst in Breda. “Er mag nooit een situatie ontstaan waarbij ernstig zieke mensen zich teveel gaan voelen. Er mag nooit een sfeer groeien waarin ouders met een mongooltje als kind zich als het ware moeten excuseren dat ze het kind niet hebben laten wegmaken. Ook, nee júist het zwakke kwetsbare menselijke leven moet worden beschermd”, aldus de nummer drie op de CDA-lijst. Godsdienstige en levenbeschouwelijke zorg in ziekenhuizen en bejaardenhuizen was daarom volgens hem noodzakelijk. Hirsch Ballin: “Die partijen die dit willen wegdrukken als privézaak marcheren op de weg van vervlakking die ons al zoveel onheil heeft gebracht”. Waarna hij concludeerde dat er zo “heel wat redenen zijn om de stem van de christen-democratie ook in de komende jaren krachtig te laten doorklinken”. Voor alle duidelijkheid: Hirsch Ballin heeft zich niet 'laten gaan' in het vuur van zijn betoog, de tekst stond op papier.

Van Mierlo reageerde met de opmerking dat hij Hirsch Ballins' oren van zijn gezicht zou hebben afgetrokken wanneer hij die tekst in zijn bijzijn had uitgesproken. Bolkestein antwoordde door dit weekeinde een open brief van drie kantjes aan Hirsch Ballin te schrijven. Meest saillante passage: “Het CDA en daarvoor de KVP zijn in Nederland sinds de Eerste Wereldoorlog (met uitzondering van de Tweede) onafgebroken aan het bewind geweest. Als er al iets mis is met de openbare moraal - en op zichzelf zouden wij dat niet willen tegenspreken - dan moet de politieke oorzaak daarvan toch allereerst bij uw partij worden gezocht. Zij heeft immers 70 jaar aan het roer gestaan en kan dus niet klagen over de zandbank waarop het schip is vastgelopen.”

En zo begint het CDA deze laatste campagne-week in een situatie waarbij de partij alle potentiële coalitiepartners tegen zich in het harnas heeft gejaagd. Een positie waarin het CDA zich nog niet eerder heeft gemanoeuvreerd. Politieke hogeschool of uitingen van een partij die in een doodsstrijd is verwikkeld? Het zal uiteindelijk pas bij de kabinetsformatie moeten blijken. Maar één ding staat vast: het aantal voorstanders van de paarse coalitie binnen PvdA, D66 en VVD is de afgelopen week door toedoen van het CDA alleen maar gegroeid.

    • Mark Kranenburg