'Nederland is vol'

NEDERLAND IS VOL. Dat vinden veel kiezers, zo blijkt uit 530 vraaggesprekken die dertig verslaggevers van deze krant vorige week hebben gehouden. De wijken waren geselecteerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek en het aantal Nederlanders dat onze verslaggevers te woord stond was groot genoeg om een enigszins steekhoudend beeld te verschaffen.

Nederland is vol dus. Over dit onderwerp is al veel geschreven. Op zichzelf gaat het om een evidente constatering, want hoe zou een van de dichtstbevolkte regio's ter wereld niet vol kunnen zijn? Om die reden zijn planologen en humanisten, van de Rijksplanologische Dienst tot het Humanistisch Verbond toe, decennia lang in de weer geweest met de bevordering van regionale spreiding, respectievelijk de beperking van de bevolkingsgroei.

Maar uiteraard heeft 'Nederland is vol' inmiddels een andere, minder planologische lading gekregen. Het gaat eenvoudigweg om de vraag of er nog meer buitenlanders moeten worden toegelaten. Dat blijft altijd een subjectieve kwestie, want hoe vol is vol en hoe hoog moet de nood zijn van degene die er nog bij wil? Politici hebben het buitengewoon moeilijk zodra zij keuzes moeten maken en de ethiek van de verantwoordelijkheid zwaarder moeten laten wegen dan die van hun gezindheid.

TOCH STAAT 'Nederland is vol' vermoedelijk ook voor iets heel anders. De toestroom van buitenlanders is symbolisch voor de dingen waar de overheid geen greep op heeft. Waarbij dus het risico bestaat dat de buitenlander de schuld krijgt van deze collectieve machteloosheid. Wrok is immers, zo leert de psychologie, een adequaat middel om een gevoel van machteloosheid te verzachten.

“Veel kiezers zijn de bezuinigingen, de buitenlanders, de woningschaarste, de files, het volle openbaar vervoer en de criminaliteit beu”, zo stelde het onderzoek vast. Het zijn stuk voor stuk problemen die de paardekrachten van een nationale overheid te boven gaan of verlammen. Neem de Partij van de Arbeid en de sociale zekerheid. Deze partij huldigt het prijzenswaardige standpunt dat zwakke schouders niet de zwaarste lasten moeten dragen bij bezuinigingen. De tragiek is echter dat de kosten voor veel laaggekwalificeerd werk in Nederland te hoog zijn. Iedereen weet dat, maar de partij kan er gelet op de eigen achterban simpelweg praktisch niets aan doen en dus wentelen de voormannen zich in allerlei toverformules om een uitweg te vinden. Het perspectief is er dan een van Verelendung - meer werkloosheid, lagere uitkeringen - met de hoop op een buiten-politieke deus ex machina: krachtige economische groei.

Zulke angstvalligheid is meer dan begrijpelijk (en de VVD heeft het gezien haar achterban dan ook veel gemakkelijker om erover te spreken) maar bevestigt een perspectief van een donkere tunnel zonder aan het einde enig licht. Het brengt verzuring en groepsverstijving, tot aan de oprichting van een bejaardenpartij toe. Want op die manier wil geen kiezer zich in de tunnel laten duwen.

DE TRAGIEK VAN een overheid in de jaren negentig temidden van een halve recessie is niet alleen dat zij gevangen zit in een fijnmazig net van sociaal-economische arrangementen. De partijen etaleren zich als hoeders van de natie, maar in werkelijkheid ontwikkelen de meeste dingen zich buiten de staat om. De kiezer vertrouwt de etalage derhalve niet meer. Internationale concurrentieverhoudingen, maar ook smaak, levensstijl, consumptief gedrag, opvattingen over mijn en dijn - zij kneden de samenleving, maar de regie van de politiek daarop is gering. In concreto: hoe relevant is één procent extra voor een bijstandsmoeder wanneer zoonlief via MTV vaststelt dat er gympen van 200 gulden moeten komen en een moeder allang de positie is kwijtgeraakt om met enig gezag 'nee' te kunnen zeggen?

Nederland is vol. Bijzonder dichtbevolkt is het zeker, maar 'Nederland is vol' is ook een constatering die staat voor ongerustheid over een buitenwereld van waaruit veel kou deze kant uitwaait. Partijprogramma's werpen daartegen geen dam op en de chagrijnige kiezer weet dat. Des te meer komt het erop aan dat uit de verwachte omwenteling van 3 mei enkele bestuurders komen bovendrijven die het land met gezag en rustige hand door een pijnlijk aanpassingsproces kunnen loodsen.