COMBINATIE VAN TERMINATOR EN BAMBIE

Voor hij ook maar één wedstrijd had gespeeld in de sterkste basketbalcompetitie ter wereld, de NBA, was Shaquille O'Neal al een beroemdheid. En multimiljonair. Donderdag begint hij met Orlando Magic aan zijn eerste play-offs om het Amerikaanse kampioenschap. De beoogde opvolger van Michael Jordan houdt er niet van om over zijn eigen kwaliteiten te 'zeuren', maar kon het toch niet laten om op zijn eigen cd ruim vier minuten lang niets anders te doen: “Dam'n I'am good”.

Zijn ouders vonden dat hij zijn studie aan Louisiana State University moest afmaken. Het kan tenslotte nooit kwaad om een diploma achter de hand te hebben, redeneren zij. Voor later, voor na het basketbal. Maar Shaquille O'Neil dacht daar in de zomer van 1992 anders over. Welke twintigjarige maakt zich tenslotte druk over een diploma, over later, als twee handtekeningen garant staan voor een inkomen van circa 60 miljoen dollar, een kleine 120 miljoen gulden?

O'Neal zette zijn handtekening onder de contracten met Orlando Magic en Reebok. De club uit Florida had voor het seizoen '92-'93 van alle NBA-teams de keus bij het aantrekken van college-talenten en koos O'Neal. De zevenjarige overeenkomst verzekerde O'Neal van ruim 40 miljoen dollar - een recordbedrag voor een rookie, een eerstejaars prof. Vrijwel gelijktijdig strikte Reebok hem om gedurende vier jaar en tegen een vergoeding van 20 miljoen dollar reclame te maken voor sportkleding en -schoenen.

O'Neal had toen nog geen seconde op het hoogste niveau gespeeld, maar geen basketbal- en marketingspecialist die eraan twijfelde dat hij iedere dollarcent meer dan waard zou zijn. In de drie jaar die hij voor het universiteitsteam uitkwam, had de 2.16 meter lange, 135 kilo zware center immers constant van zich doen spreken. Door zijn vaak onnavolgbare acties, door zijn snelheid, zijn fysieke kracht en grote atletisch vermogen, door zijn vele scores, assists en zowel verdedigende als aanvallende rebounds. Maar vooral door zijn spectaculaire dunks, waarbij hij de bal met zo'n enorme kracht door de basket slaat dat zijn bijnamen al gauw waren gevonden: de Grand Slammer ('rammer') en Shaq Attaq.

Toch waren het niet alleen zijn basketbalkwaliteiten die hem al gedurende zijn jaren bij Louisiana State veel publiciteit bezorgden. Hij heeft net zo'n aanstekelijke lach als Earvin 'Magic' Johnson en ook zijn door de Amerikaanse media als lief en zachtaardig omschreven karakter trok de aandacht. “Hij is een combinatie van de Terminator en Bambie”, zegt zijn zaakwaarnemer Leonard Armato. “De Terminator in het veld, Bambie er buiten”.

Die combinatie spreekt Amerikanen erg aan. Vooral jongeren, die voor hun idolen niet langer alleen kijken naar pop- en filmsterren, maar ook steeds vaker het oog laten vallen op topsporters. Met name op basketballers. Geen wonder dat na Reebok O'Neal kon kiezen uit nog een hele serie bedrijven om - uiteraard duur betaalde - reclame voor te maken. Dat heeft er vooral in de Verenigde Staten toe geleid, dat 'Shaq' onderhand een merknaam is geworden voor cola, basketballen , speelgoed en zijn eigen kleding- en schoenenlijn. Wie wel eens naar MTV of Sports Channel kijkt, weet er alles van: er gaat geen uur voorbij of O'Neal verschijnt in beeld om het een of ander aan te prijzen.

En niet zonder resultaat, Reebok verwacht alleen al dit jaar voor 100 miljoen dollar aan Shaq-artikelen om te zetten. Ook de NBA, de uiterst commerciële Amerikaanse profbasketbalbond, vaart indirect wel bij de enorme populariteit van O'Neal. De wedstrijden van Orlando trekken veel kijkers en zijn daardoor voor adverteerders interessant. Dat versterkt de positie van de NBA bij bij voorbeeld onderhandelingen over uitzendrechten. De doorbraak van O'Neal kwam voor de basketbalbond ook precies op tijd: na het afscheid in de afgelopen anderhalf jaar van tot de verbeelding sprekende persoonlijkheden als Larry Bird, Magic Johnson en Michael Jordan, had de NBA behoefte aan een nieuwe ster. “Je kunt de Shaq vergelijken met Mickey Mouse”, zei David Stern van de NBA eens. “Mickey verkoopt allerlei produkten voor Disney, de Shaq verkoopt basketbal voor ons.”

Alle commerciële activiteiten van O'Neal hebben wel tot de nodige kritiek geleid, met name van de Amerikaanse sportpers. Was O'Neal, een van de gootste talenten uit de geschiedenis van de NBA en de beoogde opvolger van 'Air' Jordan, niet een ordinaire, zij het goed betaalde verkoper in een winkel van Sinkel aan het worden? Als hij al die tijd die hij in de reclames stopte nou eens zijn sport besteedde, zou hij dan nog niet nóg beter worden? Zou hij dan niet eens wat minder vaak falen bij het nemen van vrije worpen? En bij 3-punts pogingen? O'Neal trok zich van al die kritiek niets aan. Sterker: hij breidde zijn nevenactiviteiten alleen maar uit.

Vorig jaar zomer, toen de basketbalcompetitie zoals gewoonlijk stil lag maar spelers wel worden geacht aan hun zwakke punten te werken, stond hij weer voor de camera's. Dit keer samen met Nick Nolte, voor de opnames van de speelfilm Blue Chips. Rond dezelfde tijd bracht hij ook menig uur door in een studio van Jive Records, voor zijn debuut-cd Shaq Diesel. Met name de cd was onder jongeren in Amerika een groot commercieel succes. Van de rap-opname werden meer dan 500.000 exemplaren verkocht. Pop-recensenten waren gematigd positief, al waren er zo hier en daar wel wat minachtende geluiden te horen over zijn veelal zelf geschreven teksten. Die gaan vooral over basketbal ('You want me to pass it? No! You want me to shoot it? No! You want me to slam it? Yeah!') en zijn eigen beroemdheid ('Who te hell is Shaq Attaq? You'd better read the paper.. O'Neal zelf meent dat hij als basketballer alleen maar 'scherp' kan blijven door zich ook met andere dingen bezig te houden. “Ik ben nu eenmaal multi-getalenteerd”, zei hij verleden jaar tegen een Amerikaanse journalist. “Daar kan ik toch niet aan voorbijgaan? Dat zou me alleen maar frustreren. En uiteindelijk ook mijn spel negatief beïnvloeden.”

Zijn prestaties in dit seizoen lijken hem gelijk te geven. Allereerst plaatste Orlando Magic zich, vooral dank zij hem, vrij gemakkeljk voor de play-offs. Daarbij verbeterde O'Neal in vergelijking met vorig seizoen - hij en zijn club haalden toen de play-offs net niet, maar O'Neal wel tot beste rookie werd uitgeroepen - vrijwel al zijn persoonlijke percentages. Wie zeurt er dan eigenlijk nog over al die nevenactiviteiten?, vraagt hij zich regelmatig verontwaardigd af. Als hij dat zelf niet doet, waarom zouden anderen dat dan doen? Eigenlijk is er maar één ding waar hij zelf graag over 'zeurt', namelijk zijn eigen kwaliteiten. Op een van de nummers van zijn cd doet hij op een monotone beat 4.32 minuut niet anders: “I hate to brag, but dam'n I'm good!”