Schrijver-activist breekt met ANC; Breytenbach beziet toekomst Z-Afrika met wantrouwen

UTRECHT, 23 APRIL. “Ik heb me aangemeld als kandidaat voor de nieuwe dissidentie.” Voor de Zuidafrikaanse schrijver en schilder Breyten Breytenbach (1939) staat vast dat hij de veranderingen die in zijn geboorteland plaatsvinden met de grootst mogelijke argwaan zal volgen. Nadat hij jarenlang actief was in het verzet tegen het apartheidsregime, en daarvoor acht jaar gevangen zat, heeft hij nu met het ANC gebroken.

In de Utrechtse boekhandel Broese Kemink schetste Breytenbach gisteravond in de cyclus 'literatuur en engagement' van de Stichting Literaire Activiteiten Utrecht enkele scenario's voor de komende tijd. De verkiezingen van volgende week zijn volgens hem niet meer dan 'bevrijdingsverkiezingen' die 'de draak van de apartheid' moeten doden. Pas daarna zal, in echte politieke verkiezingen, duidelijk worden wat de nieuwe machtsstructuur van het land wordt. Breytenbach acht de kans reëel dat er dan, in plaats van het ANC, nog autoritairdere bewegingen aan de macht zullen komen of dat het 'barbarisme' uitbreekt. “Winnie Mandela is nog maar het begin van de grootstelers en de grootdieven.” Hij vergelijkt het met ontwikkelingen die zich in andere Afrikaanse landen hebben voorgedaan. “Het zou kunnen betekenen dat de blanken er uitmoeten, dat ze de zondebokken worden.”

Breytenbach, die zich de laatste jaren samen met conservatieve Afrikaners sterk maakt voor het behoud van het Afrikaans, denkt niet dat hij zich nog in Zuid-Afrika zal vestigen. “Ik heb al zoveel meegemaakt, ik wil er liever niet bij zijn. Het is een vermorsing van tijd.” Hij is net terug van een nieuw bezoek. “Ik kan er nooit meer deel van uitmaken, ik heb te veel aangeleerd en te veel afgeleerd.”

Was hij in zijn laatste boek Terugkeer naar het paradijs (1993) nog enigszins weemoedig en optimistisch, nu ziet hij de toekomst zonder enig vertrouwen tegemoet. Eén van de grote problemen is volgens hem de cultuur van het ANC. Die is niet geschikt voor een democratisch bestel. De jarenlange vervolging van de beweging maakte dat de liberale of socialistische tradities die het land nu nodig heeft er geen wortel konden schieten. Veel ANC-leiders waren in ballingschap, ze maakten deel uit van de communistische partij, waren ondergedoken of zaten gevangen. “De veiligheidsdienst van het ANC is opgeleid door de Stasi.”

Op de vraag van presentator Joop van Tijn waardoor de veranderingen in Zuid-Afrika zo plotseling op gang zijn gekomen zei Breytenbach dat het voor hem ook een raadsel was. Aanvankelijk moet het zeker niet de bedoeling zijn geweest de macht werkelijk over te geven. De blanken van De Klerks Broederbond hoopten waarschijnlijk met een paar aanpassingen de gematigde figuren van de oppositie te kunnen paaien. Het 'intellectuele spel' dat zij speelden is echter onbeheersbaar geworden. Daar kwam bij dat de economie er slecht aan toe was. Er was hoge werkloosheid en de Afrikaanse gemeenschap viel uiteen. Ontwikkelde jongeren verlieten in grote aantallen het land.

Breytenbach had liever gezien dat er wat meer was nagedacht over de enorme problemen die zouden ontstaan. “De Klerk heeft het te vlug gedaan, misschien.” Hij ziet met zorg de grote werkloosheid en de toename van de criminaliteit. Een uitweg is volgens hem economische hulp uit het buitenland. Maar hij twijfelt of die er komt. “De internationale gemeenschap heeft de wil daartoe ook in Polen en Rusland niet opgebracht.”

Op dit moment is het leger nog enigszins in staat de orde in de townships te handhaven. Maar hoe lang blijven ze dat doen? “Wat gebeurt er als het ANC het niet redt?” Het enige lichtpuntje is dat de traditie van wantrouwen en verzet tijdens de Apartheid is versterkt. Breytenbach: “We hebben de louterende ervaring opgedaan in oppositie te zijn geweest.”

    • Reinjan Mulder