Opsluiten criminelen geeft vals gevoel van veiligheid

Gevangenissen in de Verenigde Staten zitten overvol. Maar zware straffen alleen zijn geen effectief middel in de strijd tegen de criminaliteit.

CRAIGSVILLE, 23 APRIL. 'Maximum Security' betekent invullen van formulieren, in bewaring geven van sleutels en opschrijfboekjes met metalen ringbanden, met de hand en met de metaaldetector gefouilleerd worden en hermetisch sluitende deursluizen. Zelfs de borsten van vrouwelijke bezoekers worden door bewaaksters afgetast op eventuele smokkelwaar. Na een korte wandeling over een tegelpad dat met rollen vlijmscherp scheermesdraad is gegarneerd, belandt de bezoeker in een volgende deursluis, waar de identiteitsbewijzen moeten worden afgegeven.

Welkom in het Augusta Correctional Center, een met dubbel hek, scheermesdraad en wachttorens omgeven gevangenis, eenzaam in een breed dal in het in lentekleuren gehulde Shenandoahgebergte van Virginia. Capaciteit 700 gevangenen, aanwezig 1266 gevangenen. En de aanwezige zware criminelen zullen nog verder moeten inschikken voor nieuwe stromen delinquenten met nog langere straffen.

De huidige overbezetting is ontstaan door hoge minimumstraffen in de 'War on Drugs' van de jaren tachtig. Wie bijvoorbeeld in de deelstaat Californië een keer een pakje cocaïne heeft afgeleverd (zonder misschien van de inhoud af te weten), kreeg ten minste tien jaar.

De nieuwe generatie langgestraften komt voort uit een golf anti-misdaadwetgeving van de federale overheid en van de deelstaten. Misschien komen er nu drie mannen in een cel. De autoriteiten moeten wel, want de angst voor misdaad staat bovenaan de politieke agenda. “Als de gevangenissen overvol raken, dan is dat jammer. Maar we moeten misdadigers niet langer knuffelen”, vindt de nieuwe gouverneur van Virginia, George Allen.

In het Congres hebben de Democraten en Republikeinen tegen elkaar op geboden voor een nieuwe anti-misdaadwet met onder andere hogere minimumstraffen, levenslang na drie federale misdrijven en een uitbreiding van het totale aantal politiemannen van 600.000 tot 700.000. “Als iemand had voorgesteld om prikkeldraad aan te brengen rond de enkels van degenen die bij rood voetgangerslicht oversteken, zou het ook worden aangenomen”, zei senator Joseph Biden tijdens het Senaatsdebat vorig jaar. Het Huis heeft deze week voor een voorlopige versie gestemd. In mei stemt het Congres over de definitieve versie, die president Clinton met trots zal tekenen.

Volgens politiemensen is de wet slechts symbolisch. “Sluit ze op en gooi de sleutel weg”, is het voorstel van de kiezers. Maar specialisten weten dat het zo niet werkt. De deelstaat Minnesota bijvoorbeeld heeft niet alleen weinig misdaad maar ook de laagste gevangenisstraffen, de minste gevangenissen en een actieve reclassering. Met 90 gevangenen per 100.000 inwoners staat Minnesota op een vijfde van het nationale gemiddelde. De deelstaten met de volste gevangenissen, zoals Texas en Florida, kampen met de meeste geweldsmisdrijven. Oorzaak is hier moeilijker van gevolg te onderscheiden dan politici denken.

De bewoners van de Augusta-gevangenis voorspellen opstanden. “Veel geweld binnen de gevangenis komt van de grote woede die hier leeft”, zegt Joseph Giarretano, die al zestien jaar vastzit. “De jongens voelen zich minder dan menselijk en dan gaan ze slaan. Dan kunnen de bewakers hun werk niet meer aan. Als ze hier nog een paar keer lock downs van 24 uur invoeren, dan ontstaat er grote eensgezindheid. Ik heb al twee gevangenisopstanden meegemaakt en een massale ontsnapping. Dat is geen lolletje. Het systeem zal vanzelf instorten.” Een andere gevangene voegt daaraan toe: “Als je de mogelijkheid tot vervroegde invrijheidsstelling wegens goed gedrag afschaft, hebben de mensen hier niets meer te verliezen. Dan gaan ze moorden. Dan kunnen de bewakers het niet meer in de hand houden.”

In de deelstaat Texas zijn er al verscheidene gevangenisopstanden geweest met overbezetting als motief. Er worden nu in rap tempo nieuwe gevangenissen gebouwd. Inmiddels zijn veel misdadigers bij gebrek aan ruimte weer op vrije voeten gesteld. Ook in Washington komt het vaak voor dat plegers van geweldsmisdrijven de dag na hun arrestatie weer buiten staan door het cellentekort. Sinds 1991 zijn er 43.000 veroordeelden vrijgelaten uit ruimtegebrek en een derde daarvan is daarna weer opgepakt wegens een misdrijf.

Toch heeft Amerika de meeste gevangenen ter wereld, bijna anderhalf miljoen. Meer dan een half procent van de bevolking zit opgesloten in gevangenissen of huizen van bewaring. Een 'maximum security' gevangenis als Augusta kost gemiddeld 75.000 dollar per persoon per bed per jaar. Voor speciale programma's als onderwijs of rehabilitatie blijft er dan weinig geld meer over. De angst voor gevangenen is zo groot dat het Huis van Afgevaardigden heeft voorgesteld om het gewichtsheffen in federale gevangenissen af te schaffen. Andere politici bepleiten om de televisie weg te nemen. “Het publiek is bang voor misdaad, maar de oplossing van zonder meer opsluiten geeft hun een vals gevoel van veiligheid”, zegt Joe Giarritano.

Oudere bewoners van de Augusta-gevangenis zijn op initiatief van Giarratano en op eigen kosten begonnen met een anti-geweldsprogramma. Het is een vlotje hoop in een orkaan van steeds hardere overheidsmaatregelen. De gevangenen lezen gezamenlijk de werken van Gandhi of Martin Luther King. Afgelopen zaterdag hadden de vijftig gevangen cursisten hun geld bij elkaar gelegd (ze verdienen 27 dollarcent per uur) om scholieren, studenten en gevangenishervormers in de recreatiezaal op een feestmaal te onthalen wegens het behalen van hun diploma in de anti-geweldscursus, die wordt gesponsord door de krantecolumnist Colman McCarthy. Een dergelijke cursus is nuttig in een gevaarlijke omgeving waar mannen elkaar verkrachten of vermoorden met een uit een tandpastatube geconstrueerd pistool.

Veel gewelddadige gevangenen in Amerika zijn half of geheel analfabeet. De misdrijven die ze hebben gepleegd zijn gruwelijk, maar het gaat vaak om mensen die nauwelijks uit hun woorden kunnen komen, laat staan een conflict door een ander middel dan de vuist, het mes of het pistool kunnen oplossen.

De bewakers in Augusta zijn verbaasd dat de 30-jarige Calvin een diploma heeft gekregen. Deze zwarte man staat in de gevangenis bekend als buitengewoon gewelddadig. Hij heeft een zonnebril op, witte gympies en een rood t-shirt aan en hij praat langzaam, met ingehouden spanning, zoals de relschoppers in Los Angeles plegen te praten tegen een geïnteresseerde blanke die het lokale dialect niet spreekt. Het is een ingehouden razernij over voortdurende vernedering, die vooral onder arme zwarte maar ook ander arme blanke mannen leeft. Calvin verliet de middelbare school al na de tweede klas en kwam toen in het ruwe straatleven van het zwarte getto terecht. Als een man met het uiterlijk van Calvin over straat zou lopen, zou hij voortdurend het bange dichtklikken horen van de sloten van de wachtende auto's die hij passeert. Oudere mensen, vrouwen, zwart of blank, zouden van straatkant veranderen of met een wijde boog om hem heenlopen. “Ze behandelen ons zwarten niet goed”, zegt Calvin traag. “Er zijn twee soorten regels, één soort regels voor hen en één voor ons. De blanken krijgen altijd de baantjes, wij niet.”

Calvin heeft in de gevangenis zijn staatsdiploma middelbare school gehaald en hij zegt dat hij blij is met de anti-geweldscursus. “Ik heb er dingen geleerd die ik helemaal niet wist”, zegt hij. “Ik hoef nu niet meteen aan te vallen, als iemand mij iets aandoet. Je kunt er ook over praten.”

Statistisch gezien is Calvin nauwelijks nog een bedreiging voor de samenleving. Onder mensen boven de dertig en zeker boven de veertig nemen de geweldsmisdrijven navenant af. Veel gevangenishervormers bepleiten dan ook om de oudere gevangenen vervroegd vrij te laten omdat die nauwelijks nog een gevaar opleveren voor de samenleving. De deelnemers aan de cursus tegen geweld zijn op een enkele uitzondering na boven de dertig. Ze hoeven zich niet meer te bewijzen. Niemand valt hen lastig. “Ze kwamen jong in het gevangenissysteem”, zegt Giarratano. “Ze vochten hun weg omhoog. Ze maakten naam, omdat ze dat moesten.”

“Dat is een van de grootste drugsdealers hier”, fluistert een gevangene uit het publiek als een van de organisatoren van de antigeweldscursus begint te spreken. “Je moet toch wat doen om geld te verdienen”, voegt hij er vergoelijkend aan toe.

De massa's jonge mannen in de gevangenis schitteren door afwezigheid in de zaal. Die moeten hun reputatie nog bewijzen door dreigementen. “We vinden geen jongeren hier”, stelt Wemus, een zwarte man van 29. Hij is wegens moord veroordeeld tot levenslang plus 24 jaar. “De meeste mannen die ik hier heb zien komen, komen net van de middelbare school. Hoe komt het dat deze babies hier worden opgesloten? Waar waren hun ouders? Het is gemakkelijk je als een beest te gedragen als je als een beest wordt behandeld.”