Nummers 2 moeten gebreken lijsttrekkers maskeren

DEN HAAG, 23 APRIL. “Erika, kom je naar voren. Waar ben je”. De presentator van de VVD-talkshow P. Huyskens zoekt in een zaal te Poeldijk naar Kamerlid E. Terpstra voor haar 'zeepkistrede'. Maar het populaire Kamerlid ìs met applaus al naar voren gekomen om - na een forumgesprek over het transportbeleid - weer wat animo onder de liberale aanhang te brengen.

“Als Erika spreekt is de zaal gevuld met gezelligheid”, vindt een partijlid tijdens de VVD-show die door J. van den Ende is georganiseerd. Lichtbeelden, de muziekgroep Instant Replay en de blijmoedige presentator Huyskens zijn voor Terpstra het decor om te brengen wat velen bij lijsttrekker Bolkestein missen; wervelend enthousiasme, gejuich en vrolijkheid.

Achter de intellectuele Bolkestein heeft de VVD met opzet de wat populistische Terpstra gezet om de campagne Schwung te geven. Spreekt de VVD-leider met name het denkende deel van de natie aan, Terpstra figureert in quizprogramma's waar Bolkestein zelfs het bestaan niet van weet. Ze is de meest gevraagde spreker bij de VVD-afdelingen en bekend bij een groot publiek. Zij vocht in de VVD voor een aanvulling op de sociale paragraaf en kreeg de bijnaam “moeder van de ouderen”.

Ook bij de andere partijen hebben de 'tweede op de lijst' een specifieke taak, in de kielzog van de lijsttrekkers. De 'adjudanten' van de partij moeten een deel van de achterban aanspreken dat twijfelt over de eerste man. De 'tweede op de lijst' is daarom geen kloon van de lijsttrekker, maar vaak in gedrag of in bepaalde kwalificaties anders.

De campagneleiders van de PvdA hebben in de lijsttrekker en zijn adjudant een duidelijke rollenspel. Met de leus 'Kies Kok' moet de lijsttrekker de staatsman spelen en staatssecretaris J. Wallage de partijman. Bij het CDA zit het verschil vooral in de kwalificatie die sinds de geboorte van deze partij van erg groot belang is: protestant en katholiek. Lijsttrekker Brinkman is gereformeerd, zijn adjudante staatssecreataris Y. van Rooy katholiek. Bij D66 is de verdeling nog het minst aanwezig. Alle ogen zijn met de leus 'U Wint' gericht op partijleider Van Mierlo. Hij lijkt op een schoolhoofd achter wie de klas zich schaart en tweede man G.J. Wolffensperger speelt daarbij klassehoofd. Maar achter de 'filosoof' Van Mierlo die uitblinkt in wereldomspannende betogen is Wolffensperger ook de 'dossierkenner'.

Naarmate de lijsttrekker in moeilijkheden komt, is de rol van de adjudant des te groter. De AOW en vooral de affaire rondom het omstreden commissariaat bij het bedrijf Arscop bv. brachten CDA-lijsttrekker Brinkman in de 'gevarenzone'. “Het is niet prettig om de krant open te slaan met de gedachte: wat schrijven ze nu weer over ons”, zegt Y. van Rooy tijdens een partijbijeenkomst in het Turfschip te Breda. Ooit liepen CDA-campagnes gesmeerd, nu zit er voortdurend zand in het radarwerk. “Je moet naar de zaaltjes met een bedrukte sfeer en de zaak oppeppen”. Zij werd begin maart tijdens een CDA-bijeenkomst in Naaldwijk door de turbulentie overvallen. Voor het begin van de manifestatie verklaarde ze uitdrukkelijk dat het AOW-standpunt prima was en de positie van voorzitter Van Velzen niet er discussie stond. Ineens kreeg ze een fax in handen geduwd met de tekst: Van Velzen treedt af, Brinkman beraadt zich op AOW-standpunt. De adjudant stond met de mond vol tanden en herzag ter plekke haar visie. “Het was een schok”, zegt ze terugblikkend. Van Rooy heeft intussen professionele assistentie van oud-journalist R. Meines voor de omgang met de media.

Ze treedt vooral op in kringen van ondernemers en exporteurs, maar het is met name haar katholieke achtergrond die voor het CDA stemmen beneden de Moerdijk moet werven. Geboren in Eindhoven en opgegroeid in Maastricht denkt Van Rooy voor de achterban in het zuiden “herkenbaar” te zijn. “Ik heb een echte katholieke uitstraling en dat heeft te maken met cultuur en traditie”.

Voor het CDA is het zuiden essentieel. Bij vorige verkiezingen had het CDA een katholieke lijsttrekker, Lubbers en voordien Van Agt, en veel herkenbare katholieke politici zoals G. Braks en P. Steenkamp. In Brabant en Limburg was een stem op de CDA-leider zo vanzelf een stem op een katholiek. Met Brinkman is dat voorbij. Veel kiezers in het zuiden vinden hem té kil, té protestant. Er gaapt een cultuurkloof tussen Brinkman en het zuiden. Bovendien is het aantal herkenbare katholieken in de CDA-top dun gezaaid. Van Rooy, die overigens eind jaren zeventig direct lid werd van het CDA, moet het katholieke imago van het CDA versterken, maar het is de vraag of kiezers “ons Yvon” zo sterk herkennen als de voormannen van vroeger. Ze is bekend in het CDA maar nog weinig bekend daarbuiten en ze kan het enorme verlies aan rooms-katholiek profiel amper compenseren.

Adjudant Wallage heeft een andere rol. Hij moet niet een kwalificatie van de lijsttrekker vervangen, maar diens rol als staatsman onderstrepen door zich als 'partijman' sterker te profileren. Wallage beschikt - zo verluidt het in PvdA-kring - over de ambitie, ijdelheid en wendbaarheid om die rol te spelen.

Voor adjudant Wallage is geen bocht te scherp. Deze week zette hij in een radio-debat met Van Rooy de versoepeling van het ontslagrecht ter discussie terwijl het hele kabinet zich achter dat voorstel had geplaatst. “We hebben nu al een heel behoorlijk tempo van ontslag”, zo zei hij. Partijman Wallage keert zich tegen een voorstel van bewindsman Wallage. Van Rooy is verbaasd over de pirouette van Wallage. “Hij doet het stevige werk om Kok het aureool van staatsman te geven. Ik vond zijn uitspraak erg doorzichtig”.

Bij een deel van de achterban werkt echter het beeld van Wallage als 'sociaal straatvechter', te meer omdat Kok met de WAO-turbulentie sociaal profiel heeft verloren. “Mag ik U aankondigen: Jacques Wallage de kroonprins van de PvdA”, zo zei de voorzitter van de PvdA in Oud-Beijerland deze week op een ontmoeting in het bejaardentehuis de 'Open Waard'. Dat was te veel van het goede, zo vond de anders niet onbescheiden Wallage: “Voor alle duidelijkheid, een kroonprins hebben we niet”. Voor de oude achterban hield Wallage een bewogen verhaal en de conclusie van veel bejaarde stemmers was eensluidend: “Een goede spreker, een écht PvdA-geluid”.

Bij D66 is de verdeling tussen lijsttrekker en adjudant niet erg evident. G.J. Wolffensperger houdt veel spreekbeurten, leidt delegaties op tournee maar hij speelt geen rol in het bijkleuren van de partijleider zoals bij CDA, PvdA en VVD. Dat hoeft ook niet want D66 heeft een ideale lijsttrekker die het voor publiek en op televisie goed doet. D66, de partij der Democraten, richt zich eigenlijk helemaal op één man. “Wolffensperger wordt vooral meer ingezet op specifieke beleidsterreinen die detailkennis vereisen”, zo luidt het op het D66-hoofdkantoor.

Alle grote politieke uitspraken over beleid, personen en decoalities komen van politiek leider Van Mierlo. “De personalisering vind ik op zich niet zo erg”, zegt Wolffensperger. Volgens hem is het belangrijk dat de partijleider niet ineens uit de lucht komt vallen. “De lijsttrekker moet de exponent zijn van een groep in de samenleving waar deze zelf uit voorkomt en waartoe de kiezer wil behoren”. Hij vindt het een gevaar als een partij zich om een persoon organiseert, zoals Forza Italia om S. Berlusconi. “Het verschil met Van Mierlo is dat Berlusconi een beroep doet op mensen die zich niet in de politiek thuisvoelen. Bij ons is dat Janmaat”.

Volgens Wolffensperger bepaalt in Nederland de partijleider niet het karakter van de partij. “Het is de partij die bepaalt welke leider het best bij haar karakter en achterban past. Wordt de partij teleurgesteld dan kan zij genadeloos zijn, zoals Voorhoeve en Nijpels in de VVD al hebben ervaren en Brinkman misschien bij het CDA zal merken”.

    • Derk-Jan Eppink