Blanken zien Viljoen als redder Z-Afrika

RUSTENBURG, 22 APRIL. De dominee dankt de Heer voor de leider die Hij het volk heeft gezonden. Moge Hij de leider de kracht geven deze grote taak te volbrengen. De zevenhonderd blanke Afrikaners in de sporthal Ben Marais bidden met stevig dichtgeknepen ogen mee. Alleen de man op het podium, oud-generaal Constand Viljoen, kan voor hen het onheil van het nieuwe Zuid-Afrika nog afwenden.

Viljoen is de laatste hoop voor de blanken van Rustenburg, een conservatief stadje in West-Transvaal. Met de overdracht van de macht aan een zwarte regering nog maar een paar dagen verwijderd, is de verkiezingsbelofte van zijn Vrijheidsfront, de blanke 'volksstaat', het enige houvast. Maar degenen die voor een avondje rechtse pep-talk zijn gekomen, krijgen geen spektakel. Ronkende dreigementen van een nieuwe Boerenoorlog waar vergaderingen van rechts normaliter bol van staan, blijven uit. “Als we een vreedzame volksstaat willen, zullen we moeten onderhandelen met andere mensen. Wij zijn niet de enigen in dit land”, waarschuwt Viljoen.

Sinds hij zich vorige maand afscheidde van het Afrikaner Volksfront reist Viljoen stad en vooral platteland af en presenteert hij zich als het enige alternatief voor de bedreigde Afrikaner. Meer en meer groeit zijn statuur als de stem van rechts. Viljoen vult een vacuüm, wat hem nog heel wat stemmen kan opleveren. De Konservatieve Partij (KP), de rechtse parlementaire tegenhanger van De Klerks Nationale Partij, bleef immers buiten de verkiezingen. De KP praat als lid van het Afrikaner Volksfront met de neo-nazistische Afrikaner Weerstandsbeweging nog steeds over het al dan niet gewapenderhand overnemen van een eigen blank gebied. Dit zou voor de verkiezingen moeten gebeuren, maar het is met nog vier dagen te gaan stil aan het front.

Intussen voert Viljoen een veldtocht van ontnuchtering. Overal waar hij komt, tempert de oud-militair de verwachtingen van een volksstaat. Op posters spreekt de partij slechts over “zelfbeschikking”. Viljoen noemt ronduit de militaire en economische onmogelijkheden van een blanke staat die onafhankelijk van Zuid-Afrika zou willen bestaan. “We hebben de militaire macht om een stuk land te nemen, maar het zal heel moeilijk zijn om daarna een terroristische oorlog tegen ons grondgebied te keren.”

Daarom heeft hij gekozen voor de weg der geleidelijkheid. Eerst moet het Vrijheidsfront bij de verkiezingen zijn aanhang bewijzen, daarna volgt een lange weg van onderhandelingen met de nieuwe regering over “een Israel voor de Afrikaner”, houdt Viljoen zijn toehoorders voor. Hoewel zijn gebied mogelijk even onhaalbaar is, is het mijlenver verwijderd van de wilde gebiedsclaims die andere rechtse groepen laten horen.

De boodschap slaat aan bij de modale Afrikaner met heimwee naar de dagen van Verwoerd. Twee maanden geleden hielden zijn politieke leiders hem nog voor dat hij de wapens binnen handbereik moest houden om te vechten voor een blanke staat, waar die ook zou moeten komen. Nu heeft hij op de valreep een parlementaire uitweg via een Afrikaner generaal met bewezen slagveld-ervaring. Het is reden voor dankbaarheid in Rustenburg. Mevrouw Ritsie Viljoen kreeg namens de plaatselijke afdeling een mand aangeboden met onder andere een orchidee, wat fruit, een zakje pinda's en een pakje KitKat-chocola. De zaal zong nostalgisch Die lied van Jong Suid-Afrika, onder begeleiding van het accordeon. Men was onder ons.

Begin vorige maand leek de politieke carrière van de generaal nog ten einde. Het Volksfront spuwde hem uit als leider, toen Viljoen op het laatste moment zijn Vrijheidsfront voor de verkiezingen had ingeschreven “om alle opties open te houden”. Rechts gaf hem al snel de in deze kringen populaire titel 'volksverrader'. Maar Viljoen kreeg een aantal parlementariërs van de Konservatieve Partij met zich mee en besloot uiteindelijk toch de verkiezingen in te gaan. In hoog tempo bouwde hij een partij-organisatie op en trok hij talloze zalen langs met zijn droom van een Afrikaner volksstaat. De generaal voelt zich meer boer dan politicus, maar als gepensioneerde liet hij de rust van zijn boerderij in Oost-Transvaal achter om zijn ideaal na te streven. Hij won als gezicht van fatsoenlijk rechts het respect van andere partijen. Met het ANC voert hij al maandenlang onderhandelingen over een formule die de volksstaat naderbij moet brengen. Het Vrijheidsfront tekent mogelijk vandaag in Kaapstad een akkoord met het ANC en de regering, dat de weg naar een eventuele volksstaat uiteen zet.

Het Vrijheidsfront klampt zich vast aan een clausule in de nieuwe interim-grondwet. Deze opent de weg voor zelfbeschikking - niet nader gedefinieerd - bij gebleken steun. De partijen zijn overeengekomen dat de stemmen die het Vrijheidsfront komende week in de provinciale verkiezingen krijgt, als steun voor de volksstaat worden beschouwd. Als de aanhang voldoende is - Viljoen denkt zelf aan een percentage van veertig tot zestig procent onder Afrikaners alleen - komt er na de verkiezingen een Volksstaatraad. Deze werkt de plannen voor een eigen gebied waar de Afrikaner zichzelf kan besturen, verder uit, rekening houdend met het stemgedrag in de verschillende delen van het land. Deze voorstellen zal Viljoen dan moeten verkopen aan de grondwetgevende vergadering, die vrijwel zeker door het ANC zal worden gedomineerd. Dat zal niet gemakkelijk zijn, want binnen het ANC bestaat weinig enthousiasme voor een precedent voor etnische opdeling van Zuid-Afrika. Nelson Mandela heeft al gezegd dat een onafhankelijke volksstaat er in zijn levensdagen niet zal komen, en secretaris-generaal Ramaphosa stelde Robbeneiland beschikbaar.

Het dilemma van de minderheid die overal in het land met een zwarte meerderheid moet leven, probeert Viljoen tot nu toe te omzeilen door geen gebied voor zijn volksstaat te noemen. Dat wil hij laten afhangen van de verkiezingen, die hij als een referendum onder Afrikaners beschouwt. De Nationale Partij van president De Klerk, die de meeste concurrentie heeft te duchten van Viljoen, valt hem aan op deze cruciale vaagheid. “Wie op het Vrijheidsfront stemt, stemt op een geheim”, zei een NP-woordvoerder onlangs. Het Vrijheidsfront denkt blanke 'gemeenschapsraden' en 'kantons' elders in het land constitutioneel te kunnen binden aan de volksstaat, bijvoorbeeld met speciale zetels in het volksstaatsparlement. Terwijl andere rechtse groepen iedere boer beloven dat zijn boerderij in de blanke staat komt, gaf Viljoen zelfs de 'volksgenoten' van Rustenburg geen garantie. De verkiezingsuitslag zal doorslaggevend zijn.

Met zijn keuze voor de parlementaire weg heeft Viljoen Zuid-Afrika een dienst bewezen. De rechtse dreiging, die vorig jaar nog zo reëel was, is nu teruggebracht tot een overzichtelijk aantal fanatici. Maar of al zijn nuances op de weg naar de volksstaat en de territoriale beperkingen door de aanhang van het Vrijheidsfront worden gedeeld, valt te betwijfelen. “Ik sta helemaal achter Viljoen”, zei een van de toehoorders in Rustenburg. “Ik geloof in een volksstaat. Maar dan wel in de Transvaal en de Vrijstaat”.