Veel vitamine A ongezond; Vitamine A en E kunnen zowel heilzame als schadelijke effecten hebben.

Een onderzoek onder Finse rokers die extra vitamine A en E slikken heeft als verrassend resultaat dat ze vaker longkanker krijgen en eerder sterven.

Het slikken van vier- tot vijfmaal de aanbevolen dagelijkse dosis vitamine A en E beschermt niet tegen longkanker, ook niet tegen hartaanvallen en tegen andere vormen van kanker. Sterker nog: misschien gaan mannen die roken wel eerder dood als ze A en E slikken.

Dit is het verrassende resultaat van de eerste grote studie naar het effect van vitaminesupplementen met antioxydant-effect (The New England Journal of Medicine, 14 april). De inkt van de onderzoekspublicatie was nog niet droog of de believers en non-believers vlogen elkaar al in de haren, want hoe goed de studie ook was: er is kritiek op mogelijk.

In het vitamine-debat zijn vanouds betrokken de multi-doses-fanaten (meestal aanhangers van de orthomoleculaire geneeskunst), oude voedingsdeskundigen die nog veel gebreksziekten door vitaminetekort hebben gezien, en enkele voorlopers in de gevestigde wetenschap - epidemiologen en voedingsdeskundigen.

Begin jaren tachtig bleek uit onderzoeken dat mensen die vitaminerijk eten - veel groente en fruit, uitgebalanceerde vetconsumptie - minder snel kanker en hartziekten krijgen dan mensen met een eenzijdig dieet. Veel proefdieren die levenslang hoge doses vitaminen kregen werden minder snel ziek. Er dook ook een verklarende theorie op. Sommige vitaminen, vooral A en E, maar ook C werken als anti-oxydanten, chemicaliën die in een levend organisme zuurstofradicalen wegvangen en daarmee celeiwitten en DNA voor schade behoeden.

Daarmee was de belangstelling gewekt en gevestigde instanties, zoals de kankerbestrijding, wilden weten of vitaminen in hogere doses beschermen tegen kanker of tegen hart- en vaatziekten. Eind jaren tachtig begonnen enkele dubbelblinde onderzoeken. De proefpersonen werden in twee groepen verdeeld. De ene groep slikte een pil met vitaminen, de andere een pil met louter vulstof. Beide groepen werden met het lot geselecteerd, waarbij ervoor werd gezorgd dat mensen met bekende ziekterisico's gelijk over de groepen werden verdeeld.

Van die studies heeft nu de eerste een onverwachte uitkomst. Dit onderzoek werd gesubsidieerd door het Amerikaanse National Cancer Institute, maar uitgevoerd onder Finse mannen die roken. Daarin werd allereerst de bescherming van vitamine A en E tegen longkanker meten. De verwachting was dat er een beschermend effect zou worden gevonden.

Beide vitamines bleken echter geen enkel beschermend effect te hebben, zo bleek bij de 30 duizend mannen die vijf tot acht jaar lang trouw hun vitaminepreparaat of neppil slikten. De onderzoekers wilden de bescherming tegen longkanker meten. Tussen 1985 en 1993 kwamen er 876 gevallen van longkanker aan het licht, 564 van de longkankerpatiënten stierven in de onderzoeksperiode. Het totaal aantal sterfgevallen bedroeg 3570.

De mannen waren ondervedeeld in vier groepen die ofwel extra vitamine A (in de vorm van bèta-caroteen, het lichaam zet dat om in vitamine A), ofwel vitamine E, ofwel beide, ofwel een placebo kregen.

De vitaminepillen bevatten vier- tot vijfmaal de aanbevolen dagelijkse dosis: 50 milligram vitamine E en 20 mg b-caroteen (aanbevolen dagdosis: 6 mg b-caroteen en 10 mg vitamine E, als d,l-a-tocopherylacetaat). Onder de mannen die b-caroteen kregen kwam zelfs 18% meer longkanker voor dan in de groep mannen die placebo slikte. De sterfte onder mannen die b-caroteen slikten lag 8% hoger dan onder de anderen die geen extra b-caroteen kregen. Vitamine E veranderde nauwelijks iets aan sterfte en ziekte.

Ongeloof

Niemand had dit verwacht. De meestgehoorde reactie is er een van ongeloof, gevolgd door een roep om meer onderzoek. De onderzoekers zelf concluderen dat vitamine A en E zowel heilzame als schadelijke effecten kunnen hebben. Adviezen om voedselsupplementen met beide vitaminen te gebruiken vinden ze prematuur.

In een commentaar tonen twee vitamine-en-voeding-onderzoekers van het eerste uur, C.H. Hennekens en R. Peto, de moeite om van hun geloof te vallen. Zij vinden de dosis b-caroteen hoog genoeg om een effect te verwachten, maar de dosis vitamine E beoordelen ze als laag. Voedselsupplementen die in de VS gangbaar zijn, leveren de slikkers vaak tienmaal hogere doses dan de Finse rokers kregen. Ook in de gangbare voedselsupplementen in Nederland liggen de doses veelal enkele malen hoger (variërend van 10 tot 100 mg vitamine E en 0,5 tot 30 mg b-caroteen). De doses in orthomoleculaire preparaten zijn nog hoger.

Hennekens en Peto hebben als kritiek dat de studie te kort heeft geduurd om een effect van de vitamines op het ontstaan van kanker te kunnen meten. Longkanker die op röntgenforo's waarneembaar is, ontstaat misschien wel enkele jaren eerder en is waarschijnlijk het gevolg van stapsgewijze veranderingen aan cellen die al veel eerder zijn begonnen. Het is de vraag of maximaal acht jaar anti-oxydanten slikken daar nog iets aan kan veranderen.

Hennekens en Peto vestigen hun hoop op langer durende studies met hogere dosering anti-oxydanten. In een van Hennekens' onderzoeken is wel een gunstig effect van b-caroteen op hartziekten aangetoond.

De subsidiegever, het National Cancer Institute (NCI), onderbouwt in een commentaar het idee dat de studie te kort duurde. Aan het begin van het onderzoek werden bij de proefpersonen bloedmonsters afgenomen. Bij mensen die toen hoge bloedwaarden vitamine A en E hadden, is veel minder longkanker opgetreden dan bij de mannen die begonnen met lage waarden. Kennelijk bood die hoge vitamine A en E spiegel voorafgaand aan de studie wel degelijk bescherming.

De NCI heeft nog een uitleg voor dit effect: wellicht zijn vitamine A en E wat bescherming tegen hart- en vaatziekten en kanker betreft alleen merkstoffen voor een gezond dieet en dat andere, nog onbekende stoffen die bescherming bieden.

Het NCI heeft een aloud advies aan de consument en handhaaft dat ferm: voedselsupplementen hebben we nooit geadviseerd en we doen dat nu ook nog niet. Maar: eet veel groente, fruit en granen en stop met roken. De Nederlandse voedingsadviezen gaan dezelfde kant uit en behoeven geen bijstelling.

    • Wim Köhler